Column

'Een seculiere elite voorkomt religieus fundamentalisme'

Zelfs een fundamentalistische elite is beter dan helemaal geen elite, betoogt Meindert Fennema. 'Religieus extremisme is vaak het gevolg van ontbrekend leiderschap.'

Een lerares helpt een leerling op een school in Lille, Frankrijk. Beeld afp

Op mijn column van twee weken geleden, Ieder land krijgt de Turken die het verdient, waarin ik liet zien dat het percentage hogeropgeleide tweede generatie Turken afhankelijk is van het schoolsysteem, kreeg ik veel reacties. Veel lezers meenden dat de gunstige schoolresultaten van Turkse kinderen in Parijs en Stockholm in verhouding tot die in Berlijn en Wenen niet te maken hebben met het school systeem maar met de omvang van de Turkse minderheid in die steden.

'Turken zijn in Frankrijk relatief zeldzaam: daardoor zijn ze min of meer gedwongen te integreren. In Duitsland zijn heel veel Turken en is het voor hun daarom veel makkelijker om in het Turkse wereldje te blijven hangen.' Aldus 'Musicmouse'. En 'Kwarks' schrijft: 'Fennema schrijft een goed artikel, maar zoals al eerder opgemerkt doen Noord-Afrikanen het niet zo goed in Frankrijk.'

Tegenwerpingen
Het zijn tegenwerpingen die je aan het denken zetten en die ik aan verschillende onderzoekers voorgelegd heb. Musicmouse heeft geen gelijk, schrijft Maurice Crul, het is waar dat in Parijs weinig Turken zijn, maar in Straatsburg zijn er relatief veel en die doen het op school ook veel beter dan in Duitsland.

Ik kreeg ook uitvoerig antwoord van Ruud Koopmans, onderzoeker in Berlijn. Volgens hem heeft ook Kwarks ongelijk. De Noord-Afrikanen doen het in het Franse schoolsysteem goed. Maar ook Franse kinderen van laaggeschoolde ouders doen het op Franse scholen goed, terwijl de kinderen van laagopgeleide Duitsers het op school bijna net zo slecht doen als de Turkse kinderen. Het schoolsysteem doet er dus wel degelijk toe, maar dat geldt voor ALLE kinderen. Het slecht presteren van Turken in Duitsland is dus eerder een klassenkwestie dan een etnisch probleem. Crul voegt daar aan toe dat als een schoolsysteem slecht uitpakt voor autochtone kinderen uit arbeidersklasse gezinnen het nog slechter uitpakt voor allochtone leerlingen.

Koopmans is het overigens met Maurice Crul eens dat het schoolsysteem in Duitsland op de helling moet. 'Maar raad eens' schrijft hij mij vanuit Berlijn, 'waar de meeste weerstand tegen verandering van het onderwijssysteem vandaan komt? Van de Bildungsbürger natuurlijk, die met de mond zo graag de multiculturele samenleving bewierookt, maar zijn privileges als het erop aankomt natuurlijk niet wil opgeven. Dat geldt ook voor de witte vlucht in Nederland: D66 stemmen en Wilders vervloeken, maar wel zorgen dat zoon- en dochterlief niet bij die schattige minderheidjes op school hoeven te zitten.'

Crul erkent dat er weerstand is, maar stelt vast dat men in Berlijn het schoolsysteem nu toch drastisch aan het hervormen is. Op veel scholen is het selectie moment van tien jaar naar twaalf jaar gebracht en het is wat makkelijker geworden om in lager beroeps onderwijs te starten en toch nog door te stromen naar gymnasium.

Uit onderzoek van Koopmans blijkt ook dat het fundamentalisme onder moslims in alle landen hoog is, in tegenstelling tot wat Maurice Crul vindt. Dat was voor Koopmans aanleiding om nog een naar zijn data te kijken. 'En dat levert toch iets interessants op' schrijft hij, 'dat in de richting van de commentaren op je column gaat, en iets van de discrepantie tussen mijn en Cruls bevindingen opheldert.

In Nederland, België en Duitsland, waar we net als in Frankrijk zowel Turken als Marokkanen onderzocht hebben, is het verschil niet groot: Marokkanen zijn steeds iets fundamentalistischer, maar slechts een paar procent. In Frankrijk daarentegen verschillen de groepen sterk: 42 procent van de Turken (het laagste na Duitsland en Zweden), tegen 64 procent van de Marokkanen (het hoogste in de vergelijking met Nederland, Duitsland en België) is het met alle drie fundamentalismestellingen eens.

Verschil
Waar dat verschil aan ligt, weet ik niet. Niet aan groepsgrootte in elk geval, want dan zouden ook Duitse Turken sterk fundamentalistisch moeten zijn en zou er in Duitsland een groot verschil tussen de twee groepen moeten zijn, omdat de situatie in Duitsland precies omgekeerd is aan die in Frankrijk: veel Turken, weinig Marokkanen. Mogelijk speelt ook hier de specifieke migratiegeschiedenis een rol.'

Frank Bovenkerk, die nog bezig is met een vergelijkend onderzoek naar Marokkanen in 6 verschillende landen schrijft mij dat hij überhaupt weinig algemene patronen kan ontdekken. Elke Marokkaanse gemeenschap heeft zij eigen geschiedenis die zich moeilijk met kwantitatief onderzoek laat verklaren. Ruud Koopmans is dat met hem eens. De Zweedse Turken zijn relatief liberaal in hun religieuze opvattingen omdat de eerste Turken die in Zweden arriveerden hoogopgeleid waren en die hoogopgeleide elite heeft zijn stempel gedrukt op de Turkse gemeenschap in Zweden. 'En', schrijft Koopmans mij: 'waar zo'n elite afwezig is, kunnen fundamentalistische opvattingen makkelijker dominant, want onweersproken, worden binnen de gemeenschap. Voor een eliteonderzoeker als jij moet dat een interessante interpretatie zijn, al is die niet zo eenvoudig empirisch te bewijzen.'

Een seculiere elite voorkomt religieus fundamentalisme. Ik zou daar aan toe willen voegen dat zelfs een fundamentalistische elite beter is dan helemaal geen elite. Religieus extremisme is vaak het gevolg van ontbrekend leiderschap.

Meindert Fennema is emeritus hoogleraar en columnist voor Volkskrant.nl. Onlangs verscheen zijn eerste roman Het slachthuis.

 
Een seculiere elite voorkomt religieus fundamentalisme. Ik zou daar aan toe willen voegen dat zelfs een fundamentalistische elite beter is dan helemaal geen elite
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden