Een schrijver zwijgt niet als hij sterft

Vooraf: ook in 2013 verschijnen er veel postume publicaties. Vooral voor bekende schrijvers is er volop leven na de dood. Een bedenkelijke trend, of een intrigerende?

Iets veranderd is er wel. In voorgaande jaren was het overlijden van een schrijver aanleiding voor een necrologie, waarop stilte volgde. De uitgever overwoog daarna of een herdruk van de bekendste roman of dichtbundel van de ontslapene op respons zou kunnen rekenen. De verschijning van die uitgave, die soms pas een jaar later plaatsvond, ging niet vergezeld van publicitaire orkestratie. Dat zou ongepast zijn.


Als Gerrit Komrij twintig jaar geleden was gestorven, hadden we in de loop van 2013 een eventuele herdruk van Alle gedichten tot gisteren kunnen verwachten. Maar zo doen we dat niet meer. Nadat de dichter, columnist en bloemlezer op 5 juli in het Amsterdamse OLVG-ziekenhuis op 68-jarige leeftijd was gestorven, volgden de evenementen zich in zo'n tempo op dat er van een bescheiden offensief gesproken mag worden. De imponerende herdenkingsbijeenkomst voor Komrij, op zaterdag 14 juli in zaal Felix Meritis in Amsterdam, werd rechtstreeks op de televisie uitgezonden. De dichtbundel Boemerang en andere gedichten verscheen, in onvoltooide staat, zodat voorin onder het woord 'motto' alleen tussen haakjes is te lezen: '(een definitie van boemerang)', wat een experimenteel effect geeft, en de lezer een moment in de ongemakkelijke rol van voyeur dringt.


Op 6 oktober kreeg weduwnaar Charles Hofman in Amsterdam de Boudewijn Büchprijs uitgereikt, die postuum aan Komrij werd toegekend vanwege zijn promotie van het antiquarische boek, een prijs die is ingesteld ter herinnering aan Boudewijn Büch, tevens fanatiek boekenverzamelaar, die alweer tien jaar geleden onverwacht overleed. Vervolgens werd op 27 november in Haarlem al een eerste selectie geveild van ongeveer 4 duizend boeken uit de enorme collectie die Komrij thuis in het Portugese Vila Pouca da Beira had staan. Er verscheen een bloemlezing met stukken van Komrij over boeken (Halfgod Verzamelaar), en daarmee is het niet gedaan, want voor maart 2013 staat zijn nieuwe boek aangekondigd: Twee punt nul, met stukken over internet (Facebook, chatten, muisarm, Twitter).


Onbewaakt ogenblik

De dood van Komrij heeft zijn productie niet weten te stuiten. Minstens drie titels, waarvan zelfs twee nieuwe, kunnen er in zijn bibliografie worden bijgeschreven. Daarmee ligt hij een haarlengte voor op Harry Mulisch (gestorven in 2010), van wie postuum tot dusverre een verhaalfragment en een oud dagboekje verschenen. De beheerders van diens nalatenschap hebben al aangekondigd het hier niet bij te laten.


Komrij heeft vooralsnog een geduchtere concurrente in Hella S. Haasse, die in 2011 is overleden. Van haar zijn dit jaar vier onbekende verhalen verschenen (Maanlicht), en hoewel de nalatenschap naar verluidt geen ander voltooid werk bevat, verraste Querido ons toch met de heruitgave van Klein reismozaïek (met 'Italiaanse impressies', verschenen in 1951 maar niet te vinden in de bekende bibliografieën). In februari van het komend jaar komt ook nog Kleren maken de vrouw, aangekondigd als Haasses 'onbekende prozadebuut', want een jaar later, in 1948, zou haar officiële prozadebuut Oeroeg als Boekenweekgeschenk verschijnen. Kleren maken de vrouw is een meisjesroman die Haasse in opdracht van uitgever Allert de Lange schreef voor een serie over beroepskeuzes.


Dat kan dus ook: dat een oeuvre de dood van de maker niet aan het eind van de publicatielijst, maar ergens halverwege of aan het begin wordt aangevuld. Zo zullen er ook nog diverse boeken van Bernlef (gestorven op 29 oktober 2012) verschijnen, afgezien van de postuum gepubliceerde laatste roman Onbewaakt ogenblik. In april komt bijvoorbeeld Albert Speer, de ruïnebouwer, een herziene editie van Bernlefs boek uit 1980 over de architect van de nazi's.


Na de dood van Doeschka Meijsing (op 30 januari) verscheen Het kauwgomkind, een bundeling van haar verhalen sinds 1974, inclusief drie ongepubliceerde, waarvan één onvoltooid, namelijk het titelverhaal. Een mooie geste van de uitgever, want Meijsing had zich voorgenomen de verhalenbundel Het kauwgomkind te schrijven. Zo kon die titel, ondanks het ontijdige sterven van de auteur, alsnog het licht zien.


'Doodgaan behoort tot het zeer weinige/ dat niet zou mogen. Toch/ wordt het veel gedaan,'dichtte Jan Eijkelboom in Het arsenaal (2000). Regels die altijd van toepassing zijn, maar voor sommige jaren een nog grotere geldigheid lijken te bezitten. De Vlaamse enthousiaste experimenteel Ivo Michiels (1923-2012) verkent sinds 7 oktober ongetwijfeld gretig het hiernamaals, en kan niet wachten tot hij al op 8 januari 2013 zijn nieuwe roman Maya Maya uit laat brengen, een verhaal over een man die in een ziekenhuis een netwerk van woorden maakt om een mooie verpleegster in te vangen. Van de dichter Rutger Kopland (77 jaar, gestorven op 11 juli 2012) verschenen na zijn dood nog een paar wankele gedichten in het tijdschrift Das Magazin.


Geen droef sluitstuk

En dan waren er ook nog auteurs die hun zegje gedaan lijken te hebben: Willem G. van Maanen (91 jaar, 17 augustus overleden) die een prachtig oeuvre nalaat, waarvan de romantitel Heb lief en zie niet om niet volledig zou moeten worden nageleefd. G. Brands (77 jaar, gestorven op 12 oktober), die al zeer korte verhalen schreef, vooral over dieren en ook voor kinderen, lang voordat het genre populair werd. Frans Kusters (63 jaar, 20 november overleden), rechtendocent en fijnzinnig verhalenschrijver, van wie een typerende tekst is aangebracht op de buitenmuren van de rechtenfaculteit in Nijmegen, in de wijk Heijendaal: 'Orde op zaken, dat is wat we nodig hebben. Dat onderzoekers onderzoeken, genezers genezen, studenten studeren en docenten doceren. Dan zal de zon schijnen over Heijendaal, en er zal voorspoed zijn, en kameraadschap en vlaggen aan de gevels en vreugde in de harten.'


Het stilst was het na de bekendmaking dat Nanne Tepper (50 jaar, 10 november) een einde aan zijn leven had gemaakt, na jaren van depressies. Twee sterke romans en een paar verhalen publiceerde hij. De titel De eeuwige jachtvelden (1995) voor een debuut krijgt achteraf nog meer lading, evenals de openingszin uit De vaders van de gedachte (1998), die tweede roman die werd genomineerd voor de Libris Prijs: 'Mijn beschermengel is aan uitputting bezweken.' Er zou een mooi boek zijn samen te stellen uit Teppers verspreid gepubliceerde stukken over popmuziek en voetbal.


Je kunt allerhande relativerende opmerkingen bedenken wanneer een uitgever een handigheidje heeft gevonden om het werk van een gestorven schrijver te exploiteren, alsof de dood geen droef sluitstuk is maar het commercieel interessante startschot voor een nieuwe lancering. Anderzijds: als het ongebundelde of ongepubliceerde werk aantoonbare kwaliteit heeft, waarom zou je het dan in een lade laten liggen? Is dat niet juist minder kies? De 'radeloze roeping' (W.F. Hermans) van een schrijver bestaat immers niet uit zwijgen.


Bovendien geven ook herdrukken, folders, postume prijzen en presentaties-zonder-feestvarken op meer of minder geslaagde of smaakvolle wijze uitdrukking aan het besef dat een schrijver nooit zwijgt, zelfs als hij voorgoed geschreven hééft. En daarbij: als de uitgever geen brood ziet in de dood, is er nog altijd de lezer die, met dank aan bibliotheek en antiquariaat, zonder enig rumoer de stilgevallen woorden kan reanimeren.


1La finta giardiniera - Freiburger Barockorchester o.l.v. René Jacobs. Jacobs gaat niet uit van Mozarts oerversie van de opera maar van een postume bewerking uit Praag die klinkt alsof Mozart er in zijn laatste jaren zelf aan heeft gesleuteld.


2Händel - Daria van den Bercken Jonge Nederlands-Russische pianiste ontdekt Händels klavecimbelsuites en wordt zelf een ontdekking. Het geld voor haar cd bracht ze met crowdfunding bijeen, ze lanceerde de website handelatthepiano.com en twittert een trouw publiek bij elkaar: muzikaal ondernemerschap.


3Artaserse - Concerto Köln Philippe Jaroussky, Max Cencic, Franco Fagioli - het wemelt van de countertenoren in deze opera van Leonardo Vinci, toch behoudt iedere stem zijn kleur. Knap staaltje van doseringskunst van Diego Fasolis, de dirigent.


4 Kaleidoscope - Bram van Sambeek Wie als solofagottist aan de slag wil, moet inventief zijn. Bram van Sambeek bewerkt composities voor zijn instrument, laat nieuwe stukken schrijven en geeft zijn instrument soms het jazzy timbre van een tenorsaxofoon.


5 Rachmaninov - Petrenko De Russische dirigent Vasily Petrenko en de leden van het Royal Liverpool Symphony Orchestra hebben elkaar gevonden. Rachmaninovs Tweede symfonie en de dansen uit zijn opera Aleko geven ze een verzadigde klank en een drive die verslavend werkt.


6 The Sea - Henk Neven Wandelend langs de Zuid-Franse kust werd sterbariton Henk Neven geraakt door de rust en de weidsheid van de zee. Die grootse ervaring klinkt door in de 'zee'-liederen van Debussy, Fauré en Schubert.


7 Willaert - Capilla Flamenca De muziek van Adriaen Willaert (ca. 1490-1562) vraagt oefening, maar je krijgt een kostbare ervaring terug. Capilla Flamenca bouwt de Willaerttraining netjes op, van verstaanbaar Gregoriaans tot een lastig te doorgronden vlechtwerk van 8 stemmen.


8 Otto Ketting/Asko|Schönberg, Radio Filharmonisch Orkest Otto Ketting heeft de cd met zijn laatste composities waarschijnlijk nog net kunnen horen. Na zijn overlijden, eerder deze maand, werd het schijfje een eerbetoon aan een componist die tot het laatst gloeiende noten is blijven schrijven.


9 Padmore Britten/Finzi Met schrijnende tonen van een natuurhoorn begint Benjamin Brittens Serenade voor tenor, hoorn en strijkers. Geen betere tenor dan Mark Padmore om de schroeiplekken te verzachten.


10All-night vigil - Lets Radiokoor Niets mooier met de kerstdagen dan de Vespers van Rachmaninov door dit Letse koor. Dirigent Sigvards Klava doordrenkt de noten met de warmte van zijn Baltische alten en bassen.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden