Een schoorsteen als een boomstronk

Vervolg van pagina 1.

Nancy pronkt graag met zijn Stanislasplein; Unesco Werelderfgoed, een zeldzaam stijlvast stadsplein uit de achttiende eeuw, harmonieus, elegant en op menselijke maat bedacht.


Dat er een andere reden is om naar de statige hoofdstad van Lotharingen af te reizen, is minder bekend. Je moet er dan ook moeite voor doen. De meeste Art Nouveau is toegepaste kunst, en zit dus verankerd in huizen, aan gevels of trappen. Een mooi voorbeeld daarvan is het gebouw van de Kamer van Koophandel uit 1909 (rue Henri-Poincaré 40) met een overkapt bordes dat als een stralenkrans uitsteekt. Aan de straatkant maakte Gruber grote gebrandschilderde ramen, met daarop de industriële triomfen en het landschappelijk schoon van de streek. Een gids legt de details uit. 'Dat okerkleurige reliëfglas dat minder licht doorlaat, dat is Tiffany, Amerikaans glas. En dat andere bobbelglas komt uit Engeland. Die technieken drongen hier geleidelijk door.'


Op 26 februari 1911 was er groot vuurwerk in Nancy: Brasserie Excelsior (rue Mazagran 1 - 3) opende zijn deuren. Een etablissement met grootstedelijke allure, waar de gegoede burgerij na gedane zaken op vrijwel elk uur van de dag en nacht een fatsoenlijke maaltijd kon bestellen. Die brasserie is nog goeddeels in originele staat, inclusief de ramen van Gruber, het beeldhouwwerk van Léopold Wolff en de architectuur van Lucien Weissenburger.


Wolff, Weissenburger, Gruber, Daum - uit de namen van de kunstenaars blijkt al dat de Art Nouveau van Nancy geen typisch Franse vinding was. In 1871 had Frankrijk na een verloren oorlog de Elzas en een flink deel van Lotharingen aan Duitsland moeten afstaan. Aartsrivaal Metz was nu een Duitse stad. Nancy, dat ineens op nog geen dertig kilometer van de grens lag, groeide uit tot vitrine voor de Franse wederopstanding, en werkte als een magneet op alle Lotharingers die liever Frans dan Duits waren.


Nancy werd een immigrantenstad, met alle dynamiek van dien. De nieuwkomers, die eerst in krotten aan de rand van het centrum belandden, brachten hun ambachten mee; ze bewerkten hout, metaal, leer of glas. Hun vakmanschap stond aan de bron van l'École de Nancy, de school van Nancy waar de Art Nouveau zou wortelschieten. Zo werd Nancy, naast Parijs, Brussel en Wenen, een centrum van die nieuwe stijl waarin kunst, ambacht en een beginnende industriële productie elkaar vinden.


Binnen één generatie ging het sommige migranten zo voor de wind dat ze hun eigen huis konden laten ontwerpen, volgens de nieuwste mode. Die stadspaleizen van een eeuw geleden staan vaak ver buiten het oude centrum op wat toen nog braakliggend terrein was; de ondernemers bouwden hun villa graag pal naast de fabriek of werkplaats.


Een van de mooiste villa's in Art Nouveau-stijl is het Maison Bergeret (rue Lionnois 24), door architect Lucien Weissenburger ontworpen voor een drukker van ansichtkaarten en affiches en nu eigendom van de universiteit. Daaraan is het te danken dat de kamers op de begane grond nog in originele staat zijn. De eetkamer, met een eettafel met wijkende poten zodat je je niet kunt stoten, is een feest van licht en kleur. De hal wordt belicht door een compositie van meeuwen, omkranst door stokrozen. 'Dat is het bijzondere van Gruber', legt de gids uit. 'Waar zijn collega's de loodstructuur probeerden te verdoezelen, laat hij die juist meedoen in de compositie.'


Indrukwekkender nog is de Villa Majorelle (rue Louis-Majorelle 1), door de jonge Parijse architect Henri Sauvage ontworpen voor de gelijknamige meubelmaker Majorelle, met tweehonderd man personeel een van de grootindustriëlen van Nancy. In dit droomhuis met puntdaken, bewerkte balkons en fantasieramen zijn de principes van de Art Nouveau het best zichtbaar: geen symmetrie, geen zichtbare woonlagen en ramen die het belang van de kamer erachter weerspiegelen. In de vensters komen judaspenningen terug als motief, wat staat voor het geld dat binnenstroomde. Meest verbijsterende element is de schoorsteen van de keukenhaard, die als een boomstronk uit de vloer oprijst. Het grote park waar Majorelle vroeger over uitkeek, moet je er bij denken.


Het huis was lang van Rijkswaterstaat, maar behoort nu aan de stad Nancy, die er een studiecentrum voor Art Nouveau wil vestigen. Dan wordt ook het interieur van de slaapkamer teruggehaald, dat nu wordt geëxposeerd in het museum van de School van Nancy.


Dat museum (rue du Sergent-Blandan 36-38) is een schatkamer van de Art Nouveau. In de verbouwde villa zijn stijlkamers waarin alles, van vloer tot plafond, ontworpen is door de ambachtelijke kunstenaars van Nancy. Ze maakten heerlijk gestroomlijnde bureaus, bedden als uit 1001 Nacht, wufte kasten met pilaren als klimop en bizarre sieradenkistjes die ooit moeten hebben toebehoord aan de vrouw van Neptunus.


In het park van het museum staat het tuinhuis van mecenas Corbin, een merkwaardig rond bouwwerk onder een reusachtige parasol, dat nog steeds modern aandoet. Even verderop, in de rue Félix-Faure, staan Art Nouveau-huizen van de hand van architect César Pain, zeer geliefd bij de beau monde van de stad. En over de Avenue Foch terugwandelend naar het centrum passeer je appartementsgebouwen, allemaal opgetrokken in Art Nouveau-stijl.


Nancy is nog steeds een stad van de Art Nouveau, je moet er alleen even oog voor krijgen.


KONING STANISLAS

In het historisch museum Lotharingen wordt het wonderlijke parcours van de Poolse vorst Stanislas Leszczynski (1677 - 1766) uitgeduid: een zwervende koning die zijn land verloor en dus overal inzetbaar is. Als zijn zoon trouwt met een dochter van koning Lodewijk de Veertiende, verandert alles. Hij is nu schoonvader van de Franse troonpretendent, krijgt een paleis aan de Loire en later zelfs een rijk. Hij mag zich hertog van Lotharingen noemen, de zittende hertog wordt naar Toscane weggebonjourd. Na zijn dood vervalt Lotharingen aan Frankrijk, is de afspraak. Dat gaat niet lang duren, is de gedachte, want Stanislas is al 60 als hij de troon bestijgt. Uiteindelijk zal hij dertig jaar over Lotharingen heersen, de denkers van de Verlichting aan zijn hof uitnodigen, gratis onderwijs voor iedereen verordonneren en welvaart brengen.


1.nancy.fr


DRIE STEDEN

Nancy bestaat eigenlijk uit drie steden. De oude stad, Ville-Vieille Léopold, heeft een grillig stratenpatroon. De monumentale oude stadspoort, de Porte de la Craffe, geeft de wijk een middeleeuwse sfeer. In het Palais Ducal is het historisch museum Lotharingen ondergebracht, met in de bijbehorende kerk Les Cordeliers de grafkapel van de hertogen. Ville-Vieille is ook de wijk van de restaurants. Aangrenzend is de achttiende-eeuwse stad, met de Place Stanislas, triomfbogen, weelderige fonteinen, bladgoud op de hekwerken en een groot stadspark: La Pépinière. La Ville-Neuve begint aan de andere kant van het Stanislasplein; daar zijn de meeste grote winkels.


Nancy is na 1871 in korte tijd sterk gegroeid. Veel Art Nouveau-huizen staan in de buitenwijken die toen ontstonden. Vraag een kaart bij het toeristenbureau op de Place Stanislas. ot-nancy.fr


Wie alle Art Nouveau wil zien, doet er verstandig aan een gemeentelijke huurfiets te nemen. Er zijn overal stallingen. De lokale taxi's zijn goed op de hoogte van de Art Nouveau-bestemmingen. Het Musée des Beaux-Arts is voorlopig gesloten wegens verbouwing.


OOG VOOR DE NATUUR

Wenen, Parijs, Brussel, Brooklyn - overal waar de Art Nouveau triomfeerde, bloeide het vrouwelijk schoon. Elfen, prinsessen, Brunhildes en natuur-vrouwen met wapperende haren en losse gewaden figureerden op vazen, ramen en schalen. Overal, behalve in Nancy waar de kunstenaars slechts oog hadden voor de natuur. Hun bronnen van inspiratie zijn de hellingen van de Vogezen, de dorpjes die verscholen liggen in de dalen en de woekerende stokrozen, fuchsia's, anemonen, clematissen, en lelies die grote plantenkwekers als Victor Lemoine tot wasdom brachten in de smeedijzeren kassen aan de rand van de stad. De School van Nancy was een school van natuurliefhebbers, minder wuft dan de Jugendstil van Duitsland en Oostenrijk of de Tiffany-stijl uit de Verenigde Staten.


ecole-de-nancy.com. Wie villa's wil bezoeken, bel 0033 83401486


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden