Een scherpe luistervink met een milde blik

Ze kijkt met haar oren en verzamelt de taal van haar tijd. Haar boeken vliegen de deur uit. Toch blijft Paulien Cornelisse bescheiden, opscheppen is niet echt haar ding.

Thuis ging het over taal. Zoals het bij anderen aan tafel over de politiek gaat of over Ajax, in sommige gevallen over Bach. In het ouderlijk huis van Paulien Cornelisse (36) waren woorden en zinnen het vaste gespreksonderwerp. Dat woorden liegen en dat mensen met zinnen vaak het omgekeerde bedoelen van wat ze zeggen.


Kijken doet ze vooral met haar oren. Ze kijkt de godganse dag, altijd gespitst op wat in de directe omgeving gezegd wordt. Op de radio, in de supermarkt, in het café - overal is ze luistervink. Dan vangt ze bijvoorbeeld een zin op als 'Ik vond het ongelofelijk stoer dat je jouw verhaal met mij wilde sharen' - gauw noteren in het opschrijfboekje dat als een damestasje altijd in de buurt is. Ze hoort een flard en fantaseert de werkelijkheid erbij. Het is een knap vermoeiende werkwijze, maar het went ook. En als ze zichzelf met rust wil laten, stopt ze de knopjes van haar iPod in haar oren. Muziek, even pauze.


Deze week staan haar boeken zowel op de eerste als op de tweede plaats in de top-60 van best verkochte titels. Van andere Nederlandse auteurs ging alleen Sonja Bakker haar voor met zo'n topnotering (Bereik je ideale gewicht en Bereik en behoud je ideale gewicht). Het nieuwe boek van Paulien Cornelisse En dan nog iets is zes weken uit. Er zijn al bijna 100 duizend exemplaren verkocht. Het staat op nummer één. Op nummer twee staat Taal is zeg maar echt mijn ding. Het staat al negentig weken in de hitlijst en het aantal verkochte exemplaren reikt naar de half miljoen.


Je hebt kinderen die concertpianist zijn geworden doordat ze thuis als kleuter onder de vleugel zaten als er gespeeld werd. Bij Paulien Cornelisse thuis werd almaar gepraat. Een intellectueel, sociaal-democratisch milieu, Amsterdam-Zuid, altijd mensen over de vloer. De kleine Paulien luisterde met gespitste oren als de grote mensen niet ophielden met praten.


Haar moeder heeft een dagboekje bijgehouden van de vorderingen van haar dochter. Daarin staat niet wanneer deze kon kruipen en lopen, wanneer ze zindelijk werd. Het is een verslag van haar verbale veroveringen, van haar eerste zinnen en haar eerste woordgrappen en dat ze bijvoorbeeld een kind in de klas had dat 'broterham' zei - was dat niet wonderlijk?


Toen Paulien op de kleuterschool zat, werd door gevorderde studenten een onderzoek gedaan naar jonge kinderen en hun woordenschat. De leider van het project vroeg moeder Cornelisse te spreken. Het was verontrustend. Haar dochter had een score zo hoog, dat het onderzoek daarin niet voorzag.


Haar vader is psycholoog, promoveerde in 1995 op een dissertatie over de bedoelingen achter taal. Haar moeder is psycholoog, werd therapeut. Paulien was veelzijdig, had net zo goed Japans kunnen gaan studeren - het werd psychologie. De vragen die in de psychologie worden gesteld zijn de essentiële vragen, zo heeft ze ontdekt. Het zijn de vragen die over het leven zelf gaan, of als je het nog mooier wilt hebben: over de ziel.


Ze koos als afstudeerrichting voor de biologische kant. Ze vindt het interessant om mensen te begrijpen, niet om mensen te helpen met hun sores, zoals haar moeder deed. Ze is met zichzelf in gesprek, met haar particuliere muizenissen en die blijken aanzienlijk algemener dan je op het eerste gezicht zou denken.


Het is niet dat ze de dingen als enige opmerkt, maar wel vaak als eerste. Dat je als lezer denkt: verdomd, zelf was ik nog niet zover. Uit En dan dit nog: 'Contactdansen. Het was voor het eerst dat ik dit woord hoorde. En ik wist niet precies wat het was. Maar ik werd er wel direct heel erg naar van.' Of deze: 'Nee, ik kom niet vanavond. Het is echt héél erg tijd voor wat me-time.'


Over de economie of over de politiek zul je haar niet horen. Ook niet in de theatershows waarmee ze als cabaretière rondtoert. Ze staat niet met een aanklacht op de bühne. Ze schrijft niet over achterstelling en corruptie. Ze analyseert de tijdgeest door na te denken over uitdrukkingen en woorden. Zo bezien is ze weer wel geëngageerd.


Ze vindt het weinig vruchtbaar je te ergeren aan taalgebruik. Foute taal bestaat niet en trouwens, fouten zijn helemaal niet erg. Meestal vindt ze fouten juist 'lief'. Wie zich stoort aan taalfouten, moet de oorzaak van de ergernis bij zichzelf zoeken. In dit verband heeft ze al een aantal keren het trefwoord 'mild' laten vallen. Afzeiken is uit den boze. Ze wil 'mild' zijn, sterker, ze móet 'mild' zijn. Vrienden behoren aan drie criteria te voldoen: hartelijk, grappig en lief. Drie keer mild dus.


Ze heeft wel eens verteld over een onaangenaam gesprek met een man die zich stoorde aan het gebruik van het (foute) woord 'overnieuw'. Ze dacht: wat zegt dat eigenlijk over jou? Die vent wilde kennelijk uitdragen dat hij wist hoe het hoort en dat hij zich heus wel onderscheidde van het klootjesvolk.


Dat heeft ze ook van haar ouders, dat je je niet moet voorstaan op wat je hebt bereikt. Wees nooit neerbuigend, besef dat als mensen falen er altijd verzachtende omstandigheden zijn, niet iedereen heeft dezelfde kansen. Als je je ergert aan mensen die lui zijn, ben je misschien zelf wel overijverig. Kijk dus eerst naar jezelf.


Haar oma kwam als dienstmeisje uit Oostenrijk naar Nederland. Haar opa was timmerman en - wonder van flexibiliteit - haringverkoper. Hij had het altijd over 'brommert' als hij bromfiets bedoelde.


Die relativerende houding verklaart misschien ook waarom ze van het weergaloze succes van haar boeken niet zoveel wil weten. Ze weet bijvoorbeeld niet dat haar eerste boek aan de drieëndertigste of inmiddels vierendertigste druk toe is. Een boek deugt of een boek deugt niet, vindt ze. Oplagecijfers hebben daar weinig mee te maken. De eerste druk van haar eerste boek had een bescheiden oplage van tweeduizend. De uitgever moest nog zien of Cornelisse een snaar zou raken. NRC schreef over 'leessnacks voor op het perron, in de keuken of op de wc'.


Het omslag, háár omslag, dat door anderen inmiddels in één oogopslag wordt herkend als het hare tussen talloos veel andere omslagen, was eerst afgekeurd. De boekhandel vond het niks. Later moest een bijbelclub tot de orde worden geroepen die een bijbelcursus startte onder de wervende kop De bijbel is zeg maar echt mijn ding. Compleet met handgeschreven kapitale letters, in het wit, op een achtergrond van rode krassen.


Succes is ook een kwestie van geluk, meent Paulien Cornelisse. Aan haar eerste theatershow, Dagbraken, heeft ze drie jaar gewerkt. Vaak genoeg stond ze in zalen met zeventien man publiek, ook wel vijftien. Het kwam voor dat voorstellingen moesten worden afgelast vanwege gebrek aan belangstelling. Nu loopt het storm. Gisteravond sloot ze haar tournee met Hallo Aarde af in Groningen. Het optreden was heel vaak uitverkocht. Boek versterkt voorstelling, voorstelling versterkt boek - zo gaan de dingen.


Cornelisse bewaakt aan alle kanten het merk Cornelisse. Ze is eigenwijs, in haar omgeving spreken ze van 'betrokken'. Tot en met het affiche en het boekomslag, het moet allemaal haar stempel dragen. Wie er anders over denkt, moet van goeden huize komen om haar te overtuigen. Ze volgt sterk haar eigen weg en vertrouwt volledig op haar intuïtie. Zelf zal ze dat niet snel erkennen, maar dat is wel hoe ze werkt.


Het maakt haar enigszins zwaar op de hand. Op lichtzinnigheid rust een verbod. Jarenlang had ze een inkomen van nul en een handjevol publiek. Dat was jammer, maar het was geen reden zich aan te passen. Als ze een schnabbel kreeg aangeboden die meer dan welkom was maar eigenlijk niet deugde, deed ze het niet.


Voor het tweede taalboek lag het materiaal klaar. Ze schrijft columns voor nrc.next, voor de JAN en voor de Wereldomroep, daaruit kon ze putten. Je zou zeggen: het is meer van hetzelfde, flikker het in een kaftje en verkopen die handel.


Niet Cornelisse. Ze was maanden in de weer met de teksten, wikte en woog, ze maakte schema's die dicht in de buurt kwamen van de beroemde schema's die de romancier A.F.Th. van der Heijden maakt voor zijn meesterwerken.


De schijnwerpers zoekt ze nog steeds niet op. Aan haar boeken dankt ze haar bekendheid, haar naamsbekendheid moet je zeggen. Ze kan gemakkelijk afzeggen voor uitnodigingen die andere BN'ers als vererend en niet te missen beschouwen voor de showpagina's.


Oké, ze was vorige week dinsdag aanwezig op het Boekenbal, uit nieuwsgierigheid. Ze droeg een T-shirtje, niet uit balorigheid, maar omdat ze nu eenmaal heel vaak T-shirtjes draagt. Net zo gemakkelijk was ze thuis gebleven. Ze zit graag hele dagen thuis. Dan leest ze of frutselt en knutselt ze wat.


CV

1976


Geboren in Amsterdam


1994


Diploma Barlaeus Gymnasium Amsterdam


1995


Brandeis University, Boston, VS


1999


Hiroshima University, Japan


1995-2000


Psychologie Universiteit van Amsterdam


2001-2004


Stand-up comedy, Comedytrain


2007


Tweede prijs Leids Cabaret Festival


2008


Solovoorstelling Dagbraken


2009


Verschijnen Taal is zeg maar echt mijn ding


2010


Neerlands Hoopprijs


2011


Solovoorstelling Hallo Aarde


2012


Verschijnen En dan nog iets


Paulien Cornelisse woont in Amsterdam.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden