Een samenraapsel uit Europa's cultuur

Een jaar lang is Luxemburg Culturele Hoofdstad van Europa. Het Groothertogdom organiseert het festival 'nach Luxemburger Art': keurig, stijf en oubollig....

HIJ ZIT ietwat wezenloos op een ongemakkelijke barkruk naar zijn glas Bofferding te kijken, zìjn Letzenburgse bier, en klaagt over te veel regen en te weinig zonneschijn. Lorenz woont in het hart van Europa, 'wo Provinzialität ganz europäisch ist', in het Groothertogdom Luxemburg.

Het land - niet alleen Luxemburg Stad - is dit jaar Culturele Hoofdstad van Europa. De Bofferding zal er naar alle waarschijnlijkheid rijkelijk vloeien, maar ook de Moezelwijn, en overal wimpelt al de rood, wit en blauwe vlag van het Groothertogdom.

'Ech si stoltz Letzebuerger ze sin', ik ben er trots op Luxemburger te zijn. Een Luxemburger is een patriot. Het hertogdom is klein maar rijk. Het is het land met het laagste werkloosheidscijfer van de Europese Unie en het hoogste Bruto Nationaal Produkt per hoofd van de bevolking. Het is een fiscaal paradijs met bijna tweehonderd banken en het heeft een florissante en populaire media-industrie. Door de lage accijnzen zijn benzine, sigaretten en tabak goedkoop. Er zijn 350 tankstations in Luxemburg, dat is ongeveer één pomp op duizend inwoners.

Het Grand-Duché de Luxembourg is een welvarend maar ook stijf en burgerlijk land. Op de Corniche, de wandelpromenade en 'het mooiste balkon van Europa', paradeert op zaterdag tout Luxembourg - ook Lorenz. Het is de geboortestad van Robert Schuman, 'de vader van Europa', die in het voormalige Casino bourgeois zijn eerste ideeën voor een verenigd Europa met verve verdedigde - in het gebouw dat nu de openingsexpositie van Luxemburg Culturele Hoofdstad van Europa 1995 herbergt: Luxe, calme et volupté.

Een jaar lang is Luxemburg, niet Stadt Luxemburg maar het hele hertogdom, 'culturele hoofdstad van Europa'. In Villa Louvigny ontvangt de stad zijn gasten. Maar van grote allure, zoals in andere culturele hoofdsteden, is hier geen sprake. De perskamer is een troosteloos VVV-kantoortje.

Ook Ernst Bakker, Amsterdams wethouder van cultuur, vindt het 'allemaal tammetjes'. Het is geen Amsterdam of Antwerpen. Bakker herinnert zich de ontvangst ten stadhuize in Antwerpen, waar veel gedronken en gegeten werd in het ontvangstkabinet van Bob Cools, de voormalige burgemeester maar ook schepen van cultuur en 'feestelijke aangelegenheden'. In Luxemburg is het allemaal nogal saai, keurig en kleurloos. De Luxemburger is een gezapig burger, die houdt van zijn Bofferding en zijn Moezel, zijn Ardeense ham en zijn hazepeper nach Luxemburger Art.

Onder het kopje 'aansprakelijkheid' staan in de toeristische folder van Luxemburg Culturele Hoofdstad 1995 enige raadgevingen ten gerieve van het publiek, 'in het belang van de veiligheid': tassen, bagage en paraplu's dienen te worden afgegeven aan de garderobe; in de tentoonstellingsruimten mag je niet roken, niet eten en de uitgestalde voorwerpen mag je niet aanraken. Het zijn typische, oubollig geformuleerde wenken uit het Groothertogdom Luxemburg, de a-culturele hoofdstad van Europa, de stad van de ietwat kleurloze mister Europe en voormalig eerste minister Jacques Santer.

Luxemburg is zo groot als Zeeland. Het is een oude Festungsstadt, het 'Gibraltar van het Noorden'. Luttig betekent 'klein' in het oud-Saksisch en burug 'stad'. Luxemburg is de 'kleine burcht' in de valleien van de Alzette en de Pétrusse.

VANAF de Grande-Duchesse-Charlotte-brug, 'de rode brug' in de volksmond, zie je het nijverige Luxemburg, een stad van ambtenaren en geldwisselaars. In de ogen van menige Luxemburger is de stad nog steeds 'het strategische schaakbord van Europa', zoals in de tijd van de Bourgondiërs. Het is, naast Straatsburg en Brussel, het derde 'paradijsje' van de Euro-ambtenaren. De prijzen in de restaurants zijn naar hun beurzen berekend.

Tradities zijn in Luxemburg heilig. Het Culturele-Hoofdstadjaar wordt er 'ingespeeld' met een symbole d'espoir, een compositie voor harmonie, orgel, trompetten en koor van Pierre Nimax, 'en présence de Leurs Altesses Royales le Grand-Duc et la Grande-Duchesse de Luxembourg'. De toespraken zijn gelardeerd met volzinnen van Franse en Duitse wijsgeren. Luxemburg is een kruispunt van culturen, zegt burgemeester Lydie Würth-Polfer, vrouw van de Luxemburgse ambassadeur in Den Haag Hubert Würth. 'Het is een soort rendez-vous-plek voor Europese verlichte geesten.'

Iedereen spreekt meerdere talen. Wie wil studeren, leert Duits, Frans of Engels, want studeren doe je in het buitenland. Maar bijna iedereen spreekt ook Letzeburgs, een haast onbegrijpelijk moselfränkisch. Want de Luxemburger is trots. Het is de officiële taal, de werktaal van het parlement. 'Het is geen dialect', zegt Marie-Josée Jacobs, de Luxemburgse minister van Cultuur. 'Het lëtzebuergesch wordt door steeds meer mensen, ook buitenlanders, gesproken en geschreven.'

De Letzenburgse gezapigheid druipt van de muren. In het voormalige en gerestaureerde Casino bourgeois, een lieu de souvenir waar Franz Liszt in de zomer van 1886 zijn laatste klavierecital speelde en Winston Churchill kort na de oorlog het in puin geschoten Europa toesprak, hangen tientallen weliswaar meesterlijke, maar ook overbekende 'koekedozen'-schilderijen van Renoir, Van Gogh, Matisse en Cézanne. Calme, luxe et volupté, een titel die is ontleend aan een vers van Charles Baudelaire, is een keuze uit de collectie post-impressionisten van de Schweizer Kleinstadt Winterthur en uit Villa Langmatt uit Baden.

De Luxemburgse krijgsmacht leverde de suppoosten, in winterse kaki-uniformen en zwarte stapschoenen, en verzorgt ook proviand: tientallen met ham of kaas èn augurken belegde baguettes die per legertruck worden aangevoerd. Vanaf het portiek bekeken, is Luxemburg - althans de rue Notre Dame waar het Casino is gelegen - een ogenblik een bezette stad, zoals in de jaren tachtig, toen Luxemburg geteisterd werd door geheimzinnige bomaanslagen.

Het Casino is vorig jaar verbouwd. Voor de inrichting van het museumgebouw werd Urs Raussmüller aangetrokken, directeur van de Hallen für Neue Kunst in Schaffhausen. Het voormalige speelhuis van de société du casino bourgeois is nu een labyrintische verzameling witte kubussen, white boxes, afzonderlijke kabinetjes. Raussmüller heeft ook de tentoonstelling samengesteld, een selectie post-impressionisten: de bekende facteur van Vincent van Gogh, de baadsters en de appels van Paul Cézanne, gouaches en litho's van Henri de Toulouse-Lautrec en stadsgezichten van Albert Marquet.

Luxemburg organiseert meer dan vijfhonderd theatervoorstellingen, concerten en andere evenementen. Het tentoonstellingsprogramma van Luxemburg Culturele Hoofdstad echter is op het eerste gezicht weinig opwindend. Het Groothertogdom eert de in Luxemburg geboren fotograaf Edward Steichen met drie exposities; de stad toont de collectie van het voorlopig gesloten Eindhovense Van Abbemuseum, Vlaamse tapijten, Duitse expressionisten, schilderijen van Bacon, Auerbach en Freud, en de megabugs die eerder in Brussel te zien waren - reusachtige, bewegende insekten. Het is niet echt spectaculair, maar eerder op zijn Letzenburgs: gezapig, links en rechts wat scharrelen, een beetje prestigieus en zelfs pretentieus, kortom een cultureel samenraapsel uit de Europese Unie

'Lëtzebuerg e fräit Land am Häerz vun Europa', het hart van de Unie, is een beetje zelfvoldaan hertogdom. De Luxemburgers zijn nuchter, burgerlijk en ietwat saai. Ook Lorenz. Hij wijst mij de weg naar de rue de la Loge, waar op het balkon van het Roude Leiw waach, het Huis Rode Leeuw, het wereldberoemde devies van alle Letzenburgers staat te lezen: 'Mir wölle bleiwe wat mir sin', wij willen blijven wat we zijn. Links is het restaurant Zorba le Grec, voorheen Grec Le Poseidon, en rechts onder het balkon de Pizzeria Um Bock. Bijna eenderde van de Luxemburgers zijn buitenlanders.

HOE GROOT is de Weltoffenheit van de Luxemburgers? Ouverture tegenover fermeture, het is het dilemma van de Luxemburgers: om de economie draaiende te houden, moet het land zijn grenzen opengooien, maar intussen willen steeds meer Letzenburgers 'de deur voor buitenlanders op een kier zetten', want - zegt Lorenz - 'in sommige dorpen is het Portugees al de tweede taal'.

Burgemeester Würth-Polfer van Luxemburg, prijst 'die Kultur der Brüderlichkeit' van haar stad. De helft van de inwoners heeft een buitenlandse nationaliteit. Tijdens de openingsmanifestatie van het Culturele-Hoofdstadjaar in het Conservatoire de musique blaast de harmonie de Europese hymne, de negende van Ludwig van Beethoven. Iedereen in het Conservatoire veert recht. Luxemburg is trots. Het Groothertogdom, dat kleine vlekje op de kaart, is een jaar lang het middelpunt van Europa.

Luxe, calme et volupté, tot en met 26 maart in het Casino Luxembourg.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden