Reportage

Een ruk naar rechts in het land van prinses Sissi

De Oostenrijkse presidentsverkiezing moet worden herhaald wegens onregelmatigheden bij het tellen van de stemmen. Correspondent Arie Elshout keek in mei rond in de Weense volkswijken, waar de ultrarechtse Norbert Hofer (FPÖ) populair is en de traditionele partijen zijn weggevaagd.

Aanhangers van FPÖ-presidentskandidaat Norbert Hofer vrijdag bij een bijeenkomst op het Viktor-Adlerplein in Wenen.Beeld Daniel Rosenthal

Grande Finale voor Norbert Hofer, de rechts-populistische kandidaat voor het presidentschap van Oostenrijk. Het is vrijdagavond, zijn laatste verkiezingsbijeenkomst voor zondag. Muziek schalt uit de luidsprekers in het 10de Bezirk in Wenen. Een wals. Welke? Een paar Oostenrijkers weten het niet meteen. Een studente valt in: 'Het is de Donauwalzer van Johann Strauss'. Ze is Iraanse. Pikant moment.

Op de Viktor-Adler-Markt krioelen mensen uit alle windstreken door elkaar. Er zijn accordeons van de Balkan, Weense dames met permanentjes, gehoofddoekte vrouwen achter kinderwagens, sikhs met tulbanden.

Een ex-secretaresse van 73 is er om te zien of zij op de FPÖ'er Hofer zal stemmen in zijn strijd tegen de Groene econoom Alexander Van der Bellen. Ze voelt zich niet meer thuis in haar wijk. 'Er wonen Turken, Indiërs, Pakistani, Chinezen, Afrikanen, ex-Joegoslaven. Er is zoveel veranderd, ik mis echte Weners.' Verhuizen wil ze, maar geen geld.

Hofer spreekt. 'Ik word bondspresident.' Hij is favoriet, maar er heerst geen voortijdige overwinningsroes. De secretaresse: 'Er is geen enkele garantie. De prominenten, de studenten, de kunstenaar zijn voor Van der Bellen.'

Morgen zal blijken of Hofers vertrouwen in de eindoverwinning terecht is. Sinds de eerste ronde van de presidentsverkiezingen zijn er nauwelijks peilingen meer gehouden. Algemeen wordt aangenomen dat Van der Bellen voor de zware opgave staat een achterstand van veertien punten goed te maken. Hij bleef in april op 21 procent steken, terwijl Hofer alle verkiezingsonderzoeken logenstrafte door met 35 procent als eerste te eindigen.

Norbert Hofer kust de hand van een van zijn aanhangers.Beeld Daniel Rosenthal

Tweede ronde

Mogelijk is dat de oud-leider van de Groenen de stemmen van alle in de eerste ronde afgevallen kandidaten naar zich toetrekt - het model waarmee Frankrijk tot dusver een doorbraak van extreem-rechts voorkwam. Maar dan zullen veel conservatieve kiezers op het platteland bereid moeten zijn voor een Groene kandidaat te stemmen. Het is de vraag of zij dat willen doen, ook al presenteert Van der Bellen zich nu als onafhankelijke.

Mocht Hofer winnen en hij neemt zijn intrek in de Hofburg, het voormalige keizerlijk paleis, dan is het voor het eerst dat een rechtse populist staatshoofd wordt in het naoorlogse Europa. Dat zal tot een schok leiden elders op het continent. Populistisch en nationalistisch rechts rukt op in Europa. In Frankrijk, Duitsland en Nederland bonst het op de poorten, in Polen en Hongarije regeert het, in Finland en Zwitserland regeert het mee.

In tal van landen wankelen de oude volkspartijen uit het politieke midden. In Oostenrijk werden vorige maand de presidentskandidaten van de twee regeringspartijen, de sociaal-democratische SPÖ en de conservatieve ÖVP, verpletterd. In een kandidatenveld van zes werden ze vier en vijfde, geen van beiden kwam boven de 12 procent uit.

Een groot deel van het electoraat in Europa briest van onvrede en ongenoegen. Deze vaak uit de lagere inkomensgroepen afkomstige kiezers lijden onder een gevoel van vervreemding door de komst van vluchtelingen en andere, vooral islamitische immigranten. Die komen uit voor hen onbekende culturen en concurreren met hen om banen, huizen en sociale voorzieningen in een nog steeds economisch onzekere tijd.

Verweesde kiezers

Ook voelen deze kiezers zich verweesd. Zij vinden dat er slecht naar hen geluisterd wordt door een politieke en progressieve elite, die gelooft in globalisering, multiculturele samenleving en individualisme. Van de weeromstuit keren zij zich af van de gevestigde partijen. Zij steunen populistisch rechts, benadrukken conservatieve, nationale waarden en plaatsen het volk boven het individu.

In de Weense arbeiderswijk Simmering zitten veel van deze mensen. Hofer haalde er een maand geleden 41,2 procent van de stemmen. Een bewijs dat er op sommige plekken niet veel meer over is van het 'Rode Wenen', lang een onaantastbaar SPÖ-bolwerk. Er is veel sociale woningbouw. Op een paar woontorens staan met grote letters de nummers van de torens geschilderd: 9, 10, 11. Ze lijken ook van de bewoners een nummer te maken. De gevelmuren doen hun best. Ze hebben frisse kleuren, lichtblauw, lichtgeel, maar het kan niet verhullen dat menig ingezetene een vrij grauw bestaan lijdt aan de onderkant. De mannen op straat groeten niet, kijken strak langs je heen, met een gesloten blik bedoeld om af te weren.

Beeld Daniel Rosenthal

'Pensionistenklub'

De hier ooit zo krachtige SPÖ is hier ineengeschrompeld tot de 'Pensionistenklub' in het souterrain van een woonflat aan de Blériotgasse. Een 84-jarige vrouw komt net uit de bejaardensoos. Ze rust uit op een bankje, met haar rood gestifte lippen en grote oorbellen van kunstparels. Ze woont al bijna vijftig jaar in de wijk, werkte er in een waspoederfabriek, ook was er een zuivelfabriek, sommige dingen zijn gebleven maar veel is ook verdwenen. 'Er zijn veel werklozen, zeker nu met alle buitenlanders, het zijn er zoveel.' Een gesluierde moeder met kind komt voorbij. Dertig jaar al is de oude vrouw weduwe. Haar man, een monteur, stierf aan darmkanker, haar zoon hing zichzelf op. 'Om een vrouw', zegt ze. Het is Oostenrijk, het land van keizerin Sissi, de romantische barok en de opera. In april was ze een van de weinigen die nog op de SPÖ-kandidaat stemden. Haar naam wil ze niet noemen. Ze staat op en waggelt langzaam weg met haar boodschappenkarretje.

De avond nadert. De zon schijnt en het is warm. In de verte pakken zich zwartgrijze regenwolken samen. Het is happy hour, ook voor het volk. Op het terras van café Espresso 70 verzamelen zich gepensioneerde mannen en vrouw, met glas bier of wijn. Binnen aan de bar wordt nog vol overgave gerookt. 'We love the smell of nicotine in the morning and in the evening', lijkt het motto. Op een van de krukken zit een man met paardenstaart, oorbelletje in het oor, strak zwart T-shirt op een blauwe spijkerbroek met riem. Boven zijn hoofd en dat van de kasteleinsvrouw kringelt onophoudelijk een rookpluim omhoog in de richting van de lichtspotjes boven de bar. De postbode is er ook, in zijn roodgele jack. Zijn dienst zit er kennelijk op, hij drinkt hier wat met zijn zus.

Misschien stemden zij ooit SPÖ. Moet haast wel. Er was een tijd dat de socialisten in verkiezingen 50 procent haalden. Nu stemmen drie op de vier arbeiders voor de FPÖ, blijkt uit cijfers die dezer dagen volop in de pers worden aangehaald. Waar is het plaatselijke FPÖ-kantoor?, is de vraag. Zij is bedoeld om contact te leggen. Bovendien: als er een is die het moet weten, dan is het wel een plaatselijke besteller. Dat is een misrekening. Of het door het bier komt, zullen we nooit meer te weten komen, maar hij begint al gauw te bakkeleien met zijn zus. Het is rechtsaf, zegt hij. Nee, linksaf, wijst zij. Zij heeft gelijk.

Er wordt niets gezegd over wat zij zelf stemmen. Ook nu weer liever geen namen in de krant. Wel wil de zus uitleggen waarom de FPÖ zo sterk is in de buurt. 'Bürgernähe', zegt ze. De FPÖ'ers staan dicht bij de burgers, houden spreekuren. 'Als je bepaalde klachten hebt, word je bij de SPÖ en ÖVP meteen voor racist uitgemaakt. En dat ben ik helemaal niet!', roept haar broer. Het verwijt komt bekend voor: in veel beschouwingen wordt erop gewezen dat de sociaal-democraten 'de taal van de buitenwijk niet meer spreken', dat zij geen oog meer hebben voor de zorgen van sociale huurders.

De postbode weet dat een stem voor de FPÖ omstreden is, dat zij door sommigen wordt gezien als op zijn minst pre-fascistisch. 'Hitler werd hier geboren, zeker, maar het was wel Duitsland dat hem groot maakte', bijt hij van zich af met een niet meer zo zekere tong.

Het is de slagschaduw die bijna onvermijdelijk over een verkiezing hangt met de FPÖ als favoriet. In het buitenland ziet men al snel de bruinhemden weer door de Weense straten marcheren, schrijft de Oostenrijkse publicist Armin Thurnher in Der Spiegel. Na de oorlog verzweeg het land collectief zijn aandeel in het Duitse naziregime, stelde het zich voor als Hitlers eerste slachtoffer. Die consensus ging aan diggelen toen Kurt Waldheim in 1986 ondanks zijn oorlogsverleden tot president werd gekozen. De sentimenten liepen opnieuw hoog op toen de FPÖ van Jörg Haider in 2000 tot een regering met de ÖVP toetrad. De paradox is dat er tegelijkertijd een zekere gewenning is ontstaan wat de FPÖ betreft. De ÖVP sluit hernieuwde samenwerking niet uit. In de SPÖ is een factie die daar ook voor is.

In Blériotgasse vallen dikke druppels. Een paar daklozen gezeten aan tafeltjes bij het kleine winkelcentrum negeren het. Hun gemuilkorfde honden hebben vrij spel. De postbode en zijn zus gaan naar huis. Waarom toch geen namen? 'Liever niet. Het kost vriendschappen. We zijn een gespleten land', zegt ze. Buiten zet de regen niet door.

Hoger gaat als president niet stilzitten

Vele ogen in Europa zijn gericht op Oostenrijk. Wint de FPÖ de presidentsverkiezingen? En zo ja, wat gaat de uiterst-rechtse Vrijheidspartij dan met die macht doen? Deze vragen worden niet alleen gesteld uit nieuwsgierigheid maar ook uit eigenbelang. Menig Europees land heeft zelf te maken met krachtige rechts-populistische bewegingen, die anti-immigratie, anti-islam en anti-Europa zijn.

Normaal was er, zelfs in Oostenrijk zelf, niet veel belangstelling voor het presidentschap. Het is een grotendeels protocollaire functie. Maar het staatshoofd benoemt de kanselier en ministers en mag het parlement ontbinden. Na de oorlog hebben de presidenten terughoudend gebruik gemaakt van deze bevoegdheden. Maar de angst is dat FPÖ-kandidaat Norbert Hofer aan die terughoudendheid een eind zal maken.

De 45-jarige vliegtuigtechnicus heeft gezegd dat hij als eventuele president de huidige Grote Coalitie, bestaande uit de sociaal-democratische SPÖ en christendemocratische ÖVP, een half jaar tot een jaar de tijd zal geven om te zien of zij de problemen, zoals de immigratie, misdaad en stijgende werkloosheid, kan oplossen. Anders zal hij haar moeten ontslaan. Hofer wijst erop dat het staatshoofd de enige direct door het volk gekozen leider is.

Overigens bond zijn tegenstander, de 72-jarige Groene economieprofessor Alexander Van der Bellen, de kat op het spek door te verklaren dat hij als president nooit een regering zou beedigen die wordt geleid door FPÖ-leider Heinz-Christian Strache.

Hofer is ook voor directe democratie. Hij zal TTIP, het handelsverdrag waarover Amerika en Europa nu onderhandelen, niet ondertekenen. Eerst moet het volk zich daarover uitspreken in een referendum.

De FPÖ'er heeft volgens vriend en vijand een goede campagne gevoerd. Hij lachte veel en toonde zich het vriendelijke gezicht van de Vrijheidspartij, in een poging behalve de lagere inkomens ook de middengroepen aan te trekken. Zijn critici wantrouwen hem. Noemen hem een 'wolf in schaapskleren' die 'de slapende reus' van de presidentiële bevoegdheden wil doen ontwaken om een 'presidentsputsch' uit voeren.

Van der Bellen wist aanvankelijk niet goed hoe hij moest omgaan met de minzame Hofer. De professor werd ervan beticht te lief voor hem te zijn. Maar ook ÖVP en SPÖ konden er nauwelijks toe komen een stemadvies tegen de FPÖ'er te geven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden