Een roofdier knuffelen

Ruim tweehonderd jaar geleden publiceerde de Romantische dichter William Blake zijn Songs of Innocence and of Experience. In deze dubbele gedichtencyclus gaf hij uiting aan zijn visie op de twee tegengestelde hoedanigheden van de menselijke ziel. De eerste reeks is geïnspireerd op de belevingswereld van het jonge kind en geeft uiting aan het geloof in het goede van de wereld. De Songs of Experience daarentegen tonen een hardere werkelijkheid, gevoed door pijn en verdriet.


Het beroemdste en meest geciteerde gedicht uit de cyclus is ongetwijfeld The Tyger, waarin Blake met ontzag de gruwelijke kanten van de schepping - en dus ook van de schepper - vaststelt. Tyger Tyger burning bright / In the forest of the night / What immortal hand or eye / Could frame thy fearful symmetry. In de versie van vertaalvirtuoos Eric Bindervoet: Tijger! Tijger! vlammenvuur / In het bos van 't nachtelijk uur / Welk onsterfelijk oog of wie / Ontwierp uw wilde symmetrie?


Margaux Fragoso (31) ontleende aan Blake's gedicht de titel van haar indrukwekkende en bij vlagen hartverscheurende debuut: een egodocument dat, getuige het nawoord, therapeutische en pedagogische intenties heeft, maar dat vooral indruk maakt door zijn literaire kwaliteiten.


Tijger, tijger is het verslag van een vijftien jaar durende liefdesrelatie tussen een oudere man en een jong meisje. Aan het begin van de relatie waren ze respectievelijk 51 en 7 jaar oud. Het einde kwam pas nadat de man zich van een 80 meter hoge klif had gegooid.


Alleen al dit laatste gegeven toont de complexiteit van de verhouding die Fragoso in haar boek beschrijft. Niet de inmiddels 22-jarige jonge vrouw, die een vriend heeft, is gaan studeren, financieel onafhankelijk is geworden en in staat is haar situatie te analyseren, maakt een einde aan de verhouding - het is het inmiddels fysiek en psychisch volledig afgetakelde seksuele roofdier van weleer dat het laatste woord heeft.


Fragoso zelf formuleert het treffend in haar proloog. Omgang met pedofielen, zo stelt ze, is voor kinderen net zoiets als de roes die je van drugs krijgt. 'Als het eenmaal voorbij is, dan is het voor de kinderen met een dergelijke ervaring alsof ze van de heroïne moeten afkicken.' En: 'Het was alsof de aarde verschroeid was en er nooit meer gras op zou kunnen groeien. De grond ziet er zwartgeblakerd en kaal uit maar daaronder woekert nog altijd het vuur.'


Hoewel Tijger, tijger een non-fictieboek is waarin de auteur een weliswaar persoonlijk gekleurd, maar niettemin door feiten gestuurd en op dagboekaantekeningen gebaseerd verhaal vertelt, maakt Fragoso voortdurend gebruik van literaire technieken. Zo komen we met regelmaat het tijgermotief tegen, dat net als bij Blake geassocieerd wordt met angst en dreiging, al wordt dat door de jeugdige ik-figuur niet van meet af aan onderkend.


Margaux, door haar alcoholistische Puertoricaanse vader vernoemd naar een Frans wijnchateau, leert op 7-jarige leeftijd in een zwembad Peter Curran kennen. Curran is tijdens de Korea-oorlog arbeidsongeschikt geraakt - niet ten gevolge van oorlogshandelingen, maar bij een auto-ongeluk - en zorgt in het dagelijks leven voor de kinderen van zijn vriendin, plus enkele pleegkinderen. Zijn huis, dat ze aanvankelijk vooral in gezelschap van haar moeder bezoekt, blijkt uitgesproken spannend: het is geschilderd in levendige kleuren en Peter houdt er onder meer leguanen, waterschildpadjes, een meerval, goudvissen, een hamster en zelfs een kleine kaaiman.


Al snel wordt de volwassen lezer duidelijk dat Peter in een soort kinderwereld leeft, waar dieren, spelletjes en verhalen een belangrijke rol spelen. Het valt niet moeilijk te begrijpen dat Margaux zich hiertoe aangetrokken voelt. Haar dominante vader is, mede door zijn drankgebruik, dikwijls agressief en haar timide moeder lijdt aan depressies, waarvoor ze het ene na het andere medicijn krijgt voorgeschreven. Margaux kan zich niet herinneren dat ze de twee elkaar ooit heeft zien omhelzen of anderszins genegenheid tonen.


Peter daarentegen is de mildheid en vriendelijkheid zelve. Al snel delen hij en Margaux elkaars fantasiewereld en verzinnen ze samen het verhaal 'Gevarentijger', over een tijger met vleugels die mensen redt en die tijdens de verhalen altijd door Margaux wordt uitgebeeld. Gaandeweg het boek krijgt het tijgermotief een sinister karakter. Margaux gaat zich steeds meer met het dier associëren, fantaseert dat ze een tijgerstaart heeft en sluipt 's nachts, zachtjes grommend en grauwend, 'op mijn vier tijgerpoten' door het huis.


In het kader van hun spelletjes laat ze zich door Peter betasten, zoenen en kleedt ze zich uit, omdat de dieren in de jungle tenslotte ook geen kleren dragen. Nog op haar zevende ontdekt ze, bij Peter achterop de motor, voor het eerst haar ontluikende seksuele gevoelens, al kan ze die nog niet goed duiden. De scène is een treffend voorbeeld van de grote stilistische vaardigheid die Fragoso in haar boek tentoonspreidt.


'Ergens vanuit de machine voelde ik het sidderende geronk opstijgen en zich verspreiden, door het gebarsten leren zadel heen, en daarna snorde het door mijn hele lichaam als de draden van het spinrag in de holtes van houten balken, en ik hield het bijna niet uit, mijn ogen traanden; ik zei iets raars, dat ik me net voelde als Mamaatje die haar katjes kreeg; en toen barstte het smeulende, trillende, idiote gevoel in me los als een zak waar miljoenen parelachtige eitjes in zaten die als pollen door de lucht dwarrelden, als rondvliegende pluisjes van een rijpe paardenbloem. Ik stapte duizelig van de motor af, viel bijna om, en vroeg me af wat me zo-even was overkomen.'


De combinatie van een vroegrijp, uit een gebroken gezin afkomstig meisje en een man die tegelijkertijd een zachtmoedige twijfelaar en een kindermishandelaar in zich bergt, voert onvermijdelijk tot een geslachtelijke relatie, die door Fragoso met een poëtische rauwheid op papier wordt gezet. Margaux' beschrijving van hoe ze op 8-jarige leeftijd Peter voor het eerst oraal bevredigt is op een bijna ondraaglijke manier zowel vertederend als weerzinwekkend. Het seksuele rollenspel dat zich gedurende de jaren daarna ontwikkelt, wordt door de auteur met een eerlijkheid beschreven die menige lezer rauw op het dak zal vallen ('Ik vind het lekker om pijn te hebben als pappie me neukt want ik ben heel stout geweest').


Naarmate Margaux ouder wordt, verandert de machtsverhouding tussen de twee. Peter begint zich steeds vaker als een onzekere oude man of zelfs als een zeurend kind te gedragen en bovendien komen er steeds meer dubieuze feiten over zijn verleden aan het licht. Tegelijkertijd wordt duidelijk dat de volwassen wordende Margaux langzaam maar zeker minder lust en fascinatie opwekt bij haar pedofiele minnaar.


De veranderende verhoudingen stellen Margaux echter niet in staat afstand te nemen, haar eigen weg te gaan. Ze blijft pijnlijk afhankelijk van Peters liefde, bewondering en bevestiging. Ze deelt zelfs de visie van haar moeder dat hij 'de reïncarnatie van Jezus' kan zijn geweest. 'Hij was zo wijs en zo puur.'


Het proces waarin Margaux Fragoso zich heeft losgemaakt van Peter Curran valt buiten het bestek van Tijger, tijger. Slechts door de proloog en het nawoord weten we dat de schrijfster hierin is geslaagd. De rest van het boek is met zo'n primordiale intensiteit geschreven dat het bij vlagen angst inboezemt.


Margaux Fragoso: Tiger, Tiger - A Memoir.


Farrar, Straus & Giroux; 336 pagina's; € 13,99.


ISBN 978 0 374 27762 8.


Verschijnt 1 maart.


Margaux Fragoso: Tijger, tijger.


Uit het Engels vertaald door Anne Jongeling.


De Bezige Bij; 416 pagina's; € 19,90.


ISBN 978 90 234 5962 0. Verschijnt 8 maart.


Op 5 maart een interview met Margaux Fragoso in Volkskrant magazine.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden