'Een roman ga ik niet schrijven'

Het is zo gelopen. Een bescheiden vrouw wordt een bestsellerauteur met biografieën van Annie M.G. Schmidt en prins Bernhard en het levensverhaal Sonny Boy. Meer dan 750 duizend boeken van haar hand zijn inmiddels de winkels uit gevlogen.


Een blinde ambitie om een gevierd journalist en schrijver te worden die glimmend van trots in de schijnwerpers staat, spatte nooit van haar af. Wel serieuze ijver en de drang op zoek te gaan naar het verhaal achter een gebeurtenis of een reputatie. 'Ik was altijd iemand die er niet zo erg toe deed en voelde me daar prettig bij', zei Annejet van der Zijl zeven jaar geleden in een interview met de Volkskrant.


Haar succes bij het lezerspubliek heeft haar overvallen. Het laat haar niet onberoerd, maar heeft haar leven niet op zijn kop gezet. Ze blijft haar voorkeur houden voor een beperkte kring van trouwe vrienden inclusief echtgenoot om haar heen, haar privéleven af te schermen en teruggetrokken te werken op haar kleine zolderetage in het centrum van Amsterdam.


Annejet van der Zijl is een kind van de grijze en sombere jaren tachtig. De angst voor een kernwapenoorlog tussen Rusland en de Verenigde Staten, de doemscenario's voor de milieurampen die de mensheid veroorzaakte, de hoge jeugdwerkloosheid en de melancholische liedjes van post-punkgroep Joy Division drukten op het gemoed van de gevoelige dochter van het lerarenechtpaar Van der Zijl in Friesland. Iedereen had een mening over hoe het verder moest met de wereld, en in al die meningen zag ze een kern van waarheid. Waar ze zelf stond, wist ze niet goed. De wereld was voor haar een verwarrende chaos. Daar ligt waarschijnlijk de sleutel van haar latere beroepskeuze, van eerst journalist en daarna schrijver.


Haar drijfveer, ziet ze nu achteraf, was de complexiteit van gebeurtenissen en mensenlevens tot op de vezel uitvogelen om te kunnen begrijpen waarom iemand zich gedraagt zoals hij zich gedraagt. Want grote gebeurtenissen op het politieke toneel zijn net zo goed als kleine voorvallen in het dagelijks leven een gevolg van gedrag, van keuzes van een individu, beïnvloed door ervaringen en omstandigheden. Om iets of iemand te begrijpen is context nodig. Daar is ze voortdurend naar op zoek.


Lange tijd zag Van der Zijl zichzelf als niet bepaald geslaagd. Ze kon na haar studie massacommunicatie aan de Universiteit van Amsterdam en een master journalistiek in Londen in 1990 weliswaar aan de slag bij het weekblad Haagse Post, maar een topjournalist voelde ze zich er niet. Ze had geen nieuwsneus, was wat grijs te midden van de grote ego's die in die tijd de redactieburelen domineerden. Geen kroegtijger zoals de anderen.


Een onopvallende verschijning die stilletjes haar gang ging maar intussen wel zeer gewaardeerde en gedegen artikelen schreef, zegt haar toenmalige hoofdredacteur Bert Vuijsje. 'Voor nieuws had ze weinig belangstelling. Wel maakte ze mooie portretten van bekende Nederlanders als Frits Bolkestein en Freddy Heineken, waar ze veel tijd in investeerde. Toen al kwam haar talent aan het licht: vertrouwen van mensen winnen. Daar investeerde ze in. Heineken ging ook na de publicatie nog geregeld graag een kop thee met haar drinken.'


Haar beste vriendin Karin Bugge zegt dat Annejet vooral goed kan luisteren, de tijd neemt voor haar gesprekspartner en zich oprecht geïnteresseerd toont. 'Ze heeft grote sociale vaardigheden en beschikt over psychologisch inzicht. Ze is heel serieus, maar ook speels. Als ik somber ben gaat ze net zo lang door met grapjes maken tot ze mij aan het lachen heeft gekregen.'


Ook schreef ze reconstructies van ingrijpende gebeurtenissen, zoals de krakersrellen tijdens de kroning van Beatrix op 30 april 1980 in Amsterdam. Ze zocht niet naar nieuwe harde feiten, maar naar een verklaring, een bredere context die inzicht kon geven in het hoe en waarom van een gebeurtenis. Voor de reconstructie van de krakersrellen sprak Van der Zijl met uiteenlopende betrokkenen: krakers, agenten, burgers. Uit het verhaal dat ze schreef viel te concluderen dat de rellen vooral het gevolg waren van angstbeelden die zowel politie als krakers van elkaar hadden gevormd.


Haar groeiende bedrevenheid in diepte-interviews en in reconstructies legden de basis voor het schrijverschap waarmee ze nu zegeviert. De vier boeken die ze op haar naam heeft staan, zijn alle het resultaat van gedegen onderzoeksjournalistiek en het vermogen om in een een-op-eengesprek veel uit iemand los te peuteren. Zo is ze er met haar biografie Anna van de schrijfster Annie M.G. Schmidt volgens critici in geslaagd een completer beeld te schetsen van de vrouw die aan de buitenkant één brok vrolijkheid en baldadigheid leek. In werkelijkheid was ze vaak narrig, vals en een ruziezoeker. Ook bleek de populaire 'onderkoningin van Nederland' geregeld een loopje te nemen met de waarheid om haar beeld naar buiten toe wat meer kleur en glans te geven. Wat niet wegneemt dat Van der Zijl een liefdevol portret heeft geschreven van Annie M.G. Schmidt, een vrouw die vóór alles wilde behagen om geliefd en goedgekeurd te worden.


Na Anna kreeg ook de biografie van prins Bernhard veel publiciteit en een groot lezerspubliek. Wel kreeg ze kritiek uit wetenschappelijke hoek op de studie, waarop ze promoveerde als historica, vanwege slordigheden met bronvermelding en enkele onjuiste jaartallen. Haar promotor, de geschiedkundige Hans Blom, vindt desondanks de grote verdienste van Van der Zijl dat ze inzichtelijk heeft gemaakt hoe Bernhards gedrag wortelde in zijn jeugd. Dat hij uit was op een huwelijk met Juliana om de teloorgang te keren van de adellijke familie waaruit hij voortkwam en zijn door hem bewonderde moeder in het bijzonder. Wie het boek leest, begrijpt waarom Bernhard graag de schijn van succes ophield, waarom hij het niet zo nauw nam met de waarheid.


Dat de biografie van Bernhard door Annejet van der Zijl zoveel onthult over de achtergrond en het handelen van de prins, heeft volgens Blom alles te maken met de persoonlijkheid en werkwijze van de schrijfster. 'Ze gaat te werk zonder vooroordelen of een vooropgezette mening, maar met een open houding en een grote ijver. Bovendien is ze een charmante verschijning die mensen makkelijk voor zich wint. Met deze combinatie kom je veel te weten. En dan heeft ze het vermogen om soepel, helder en meeslepend te schrijven, met veel overtuigingskracht.'


Haar meest succesvolle boek tot nu toe is Sonny Boy. Dit liefdesverhaal met tragische afloop plaatst, evenals haar andere boeken, een persoonlijk levensverhaal in een historische context. Van der Zijl vond dit in zekere zin het spannendste boek om te schrijven omdat het gaat over 'gewone' mensen die onbekend zijn bij het grote publiek. De uitdaging om de lezer bij de kladden te grijpen, was daardoor des te groter. Romantiseren was niet nodig, want ook over het leven van de hoofdpersonen Rika van der Lans en Waldemar Nods vond ze zoveel gegevens uit archieven, documentatie en gesprekken dat ze genoeg stof had voor een biografische roman. 'Tegen het leven zelf valt niet op te verzinnen', zegt ze. 'Om die reden zal ik denk ik geen roman gaan schrijven, hoe vaak mij dat ook is gevraagd. Een autobiografisch boek zit er ook niet in. Daarvoor is mijn eigen leven te saai.'


Voormalige collega's van de Haagse Post (vanaf 1990 HP/ De Tijd) prijzen haar neus voor het juiste onderwerp. Ze hanteert daarbij twee criteria: ben ik geboeid door iemand en de wereld die erachter schuilgaat en lijkt een verhaal te mooi om waar te zijn? Zoeken achter een buitenkant levert altijd iets op. Niemand is wat hij lijkt te zijn, is zonder schaduwzijde.


Wat nieuwsgierig maakt naar de schaduwzijde of de rauwe rand van de bestsellerauteur zelf. Haar vriendin Karin Bugge kan niets bedenken, behalve misschien dat 'ze bovenmatig veel met haar werk bezig is'. De schrijfster zelf: 'Tot op mijn veertigste woonde ik op een sociale huurwoning met een gedeelde badkamer, had ik geen man, geen gezin, niks. Pas de laatste tien jaar is mij iets bijzonders overkomen. Toen ik mijn baan opzegde om een boek te gaan schrijven verklaarde iedereen mij voor gek. Maar ik heb het gedaan en heb daarmee iets gevonden dat mij gelukkig heeft gemaakt. En dan nog hoeven we dit leven niet te romantiseren. Het is keihard werken in eenzaamheid. Maar ik zou niets anders willen. Schrijven maakt mij rustig.'


CV ANNETJET VAN DER ZIJL

1962 geboren in Oterleek, bij Alkmaar, opgegroeid in Friesland


1980 Studie Kunstgeschiedenis, Amsterdam


1983 Studie Massacommunicatie, Amsterdam


1989 masterstudie International Journalism in Londen


1990 journalist bij de Haagse Post


1998 debuut Jagtlust


1999 ontslag om zich te wijden aan schrijverschap


2002 Anna, de biografie van Annie M.G. Schmidt


2004 Sonny Boy, krijgt daarvoor de Littéraire Witte Prijs


2010 tv-serie Annie M.G., op basis van biografie Van der Zijl


2010 biografie Bernhard, een verborgen geschiedenis, waarop ze promoveert als historica en bekroond wordt met de M.J. Brusseprijs 2011 voor het beste journalistieke boek


2011 verfilming Sonny Boy in de bioscoop


2012 Gouden Ganzenveer


GOUDEN GANZENVEER

De Gouden Ganzenveer wordt jaarlijks toegekend aan een persoon of instituut vanwege zijn of haar grote betekenis voor het geschreven en gedrukte woord in Nederland. De prijs wordt op 5 april aan Annejet van der Zijl uitgereikt. De voorgaande laureaten waren Remco Campert, Joke van Leeuwen, Adriaan van Dis, Joost Zwagerman, Tom Lanoye, Peter van Straaten, Maria Goos, Kees van Kooten, Jan Blokker en Michaël Zeeman.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden