Actrice Sondos Belhassen houdt tijdens een betoging in Tunis in maart dit jaar een weegschaal omhoog voor gelijkheid tussen mannen vrouwen.

Achtergrond Maatschappelijke revolutie Tunesië

Een ‘revolutionair project’ voor meer rechten en vrijheden: in Tunesië staan de laatste restjes sharia op verdwijnen

Actrice Sondos Belhassen houdt tijdens een betoging in Tunis in maart dit jaar een weegschaal omhoog voor gelijkheid tussen mannen vrouwen. Beeld NurPhoto via Getty Images

De Tunesische president Béji Saïd Essebsi wil graag de geschiedenis ingaan als grote hervormer. Zodoende komt een speciale commissie met verstrekkende emancipatie-voorstellen.

Tunesië nog lang niet uit de gevarenzone: extremisme blijft de sociale vrede bedreigen

Aanslagen op toeristenoorden zijn er al drie jaar niet geweest, maar nog geregeld herinneren acties van extremisten in de grensgebieden van Tunesië eraan dat het land nog lang niet uit de gevarenzone is. Economische achterstelling en werkloosheid blijven de voedingsbodem voor een onvrede die een gewelddadige uitweg kan zoeken. Eerder deze maand werden in het noordwesten zes soldaten van de nationale garde nabij de grens met Algerije gedood door een gewapende groep.

Gelijkheid voor man en vrouw in het erfrecht. De man niet langer hoofd van het gezin. Opheffen van het verbod op homoseksualiteit. Een einde aan het verbod op godslastering.

Het is in Tunesië allemaal nog geen wet, maar er staat wel degelijk iets te gebeuren. De voorstellen komen van een zware commissie, een jaar geleden ingesteld door president Béji Saïd Essebsi. Opdracht: ervoor zorgen dat de in de nieuwe grondwet verankerde vrijheden en gelijkheid voor alle burgers op alle gebieden daadwerkelijk en ‘totaal’ doorsijpelen tot in de haarvaten van het wetssysteem. Aan die opdracht heeft de commissie nauwgezet voldaan.

Laatste restjes sharia

Tunesië gaat, als het aan de Commissie voor Individuele Vrijheden en Gelijkheid (Colibe) ligt, zijn familiewetgeving ontdoen van de allerlaatste restjes sharia. Inzake huwelijk, ouderschap en erfenis krijgen man en vrouw volledige gelijkheid. Ook met een reeks andere voor de Arabische wereld ongekende hervormingen kan het land zich verder profileren als voortrekker in de regio omtrent wettelijke vrijheid en gelijkheid.

‘Het is een revolutionair project voor alle Tunesiërs’, zei Colibe-voorzitter Bochra Belhaj Hmida, een feministische parlementariër, eind juni bij de presentatie van de voorstellen. ‘Het bewijst dat vrijheid even belangrijk is als brood.’

Maar lang niet ‘alle Tunesiërs’ kunnen zich daarin vinden. Al meteen na het aantreden van de commissie vorig jaar brak een heftig maatschappelijk debat los, waarin moslimgeestelijken staan tegenover vrouwenorganisaties en andere progressieve groepen. In vrijdagpreken wordt tegen de voorstellen gewaarschuwd. Op Internationale Vrouwendag in maart werd in Tunis massaal door duizenden gedemonstreerd onder de leus ‘Gelijkheid!’

Veruit het meest omstreden is het plan de ongelijkheid in het erfrecht op te heffen. Dit raakt volgens veel moslimgeestelijken aan de kern van het islamitisch geloof. In de Koran staat immers expliciet dat vrouwen recht hebben op – kort samengevat – de helft van het erfdeel dat mannen krijgen. In geen enkel islamitisch land (op Turkije na) hebben man en vrouw daarom een gelijke positie in het erfrecht.

‘Intellectueel terrorisme’

Op 28 juni gaf een raad van moslimgeestelijken een verklaring uit waarin de Colibe van ‘intellectueel terrorisme’ wordt beticht. De voorstellen ‘bedreigen de identiteit van het land en de sociale vrede, en voeden het terrorisme’. Ze ‘beroven ons van onze religie’, volgens imam Sabri Abdelghani, lid van de groep. ‘Sommige verzen in de Koran zijn niet voor interpretatie vatbaar.’

De progressieven laten nu een petitie rondgaan waarin de tekst van de ulema’s en andere ‘krachten van de achteruitgang’ scherp wordt veroordeeld. ‘Wij hebben geen enkele behoefte te worden bevoogd door een ‘geestelijkheid’ die zelf wetten denkt te kunnen maken’, aldus de petitie. Dinsdag kwamen ruim 90 organisaties in Tunis bijeen om de eisen in hun ‘Pact voor gelijkheid en individuele vrijheden’ kracht bij te zetten.

Hoe het debat afloopt, moet worden afgewacht. Concrete wetswijzigingen zijn nog niet opgesteld en het parlement heeft zich nog niet over de voorstellen gebogen. Maar dat er iets gaat veranderen, lijkt onvermijdelijk. De Colibe heeft geopereerd in de geest van de 91-jarige president, die waarschijnlijk zijn sporen wil nalaten in de geschiedenis.

Dit naar het voorbeeld van oud-president Habib Bourguiba, de stichter van de republiek. Hij gaf in de jaren vijftig al de vrouwen hun eerste rechten. Bourguiba’s ‘acquis’ (dat wat is bereikt) is de nationale trots van Tunesië.

Grote stappen

Ook sinds de democratische omwenteling van 2011 heeft Tunesië grote stappen vooruit gezet. In 2014 werd een internationaal alom geprezen grondwet aangenomen. Vorig jaar juli nam het parlement een wet aan die op vergaande wijze alle vormen van geweld tegen vrouwen – ook economische discriminatie – verbiedt. Een ‘mijlpaal’, volgens Human Rights Watch. Ook mogen moslimvrouwen voortaan met niet-moslims trouwen.

Het werk van de Colibe vormt het slothoofdstuk in de opmars van rechten en vrijheden in Tunesië. Tot de opmerkelijke voorstellen behoren verder het afschaffen van het verbod op godslastering en het legaliseren van homoseksualiteit, beide gevoelige onderwerpen in moslimlanden.

Volgens artikel 230 van het Wetboek van Strafrecht staat er drie jaar celstraf op gemeenschap met iemand van hetzelfde geslacht. Zo’n tweehonderd homo’s zitten in de gevangenis. Berucht zijn de anale testen waaraan verdachten worden onderworpen. Volgens de commissie moeten die worden afgeschaft.

Leider Rached Ghannouchi van de islamitische regeringspartij Ennahda zei in maart in een interview dat ‘homoseksualiteit een natuurlijk fenomeen is’en dat ‘we ons niet moeten mengen in het leven van individuen’.

De partij heeft zich nog niet uitgesproken over het 230 pagina’s tellende rapport van de Colibe. Over het algemeen heeft Ennahda de hervormingen in Tunesië ten gunste van vrouwen gesteund, veelal zelfs van harte. Na de gemeenteraadsverkiezingen in mei schoof Ennahda de meeste vrouwelijke burgemeesters naar voren. Van de 68 vrouwelijke burgemeesters (van de 350 in totaal) zijn er 42 van Ennahda. 

Rachid Ghannouchi, de leider van de partij Ennahda, brengt zijn stem uit bij de gemeenteraadsverkiezingen in mei dit jaar. Beeld AP

Op de vlakte

Sommige leiders van de regeringspartij toonden aanvankelijk begrip voor de tegenstanders van het gelijke erfrecht, maar nu houdt de partij zich op de vlakte. Waarschijnlijk lopen ook binnen Ennahda de opvattingen uiteen.

Omdat verdeling van erfenissen de burgers direct raakt in hun portemonnee, ligt de kwestie in de Tunesische samenleving gevoelig, nog afgezien van de religieuze dimensie. De logica van de Koran-regel is dat mannen als kostwinner hun familie moeten onderhouden en dus meer kosten hebben. Vrouwen mogen hun inkomsten naar eigen goeddunken besteden. Veel mensen vinden dat zij, na jarenlang in de familie te hebben geïnvesteerd, recht hebben op het deel waarop zij hadden gerekend.

Volgens de commissie Colibe moet er een eind komen aan:

- De ongelijkheid in het erfrecht.

- Het verbod op seks tussen mensen van hetzelfde geslacht.

- De doodstraf (sinds 1991 geldt al een moratorium).

- Het verbod op godslastering.

- De bepaling dat de man hoofd van het gezin is.

- De regel dat een kind altijd de naam van de vader krijgt.

- De bepaling dat cafés tijdens de ramadan moeten sluiten.

- De wetsartikelen over ‘aantasting van de goede zeden’ en ‘verstoring van de openbare orde’, begrippen zo vaag dat ze soms zelfs worden gebruikt tegen roken tijdens de ramadan of het kussen door ongehuwden.

Tot ongenoegen van progressieve Tunesiërs heeft de Colibe bij een aantal voorstellen ook minder vergaande alternatieven gegeven. Zo zou van gelijkheid in het erfrecht ook sprake kunnen zijn als betrokkenen dat opeisen. Maar op lange termijn moet ‘totale gelijkheid’ tussen de geslachten het doel zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.