Een rechtsstaat is niet te koop, maar kost wel geld

Gezagsdragers zullen steeds moeten uitleggen dat een onafhankelijke rechterlijke macht een absolute voorwaarde is voor een democratische rechtsstaat.

RECHTERLIJKE MACHT - Als dank voor de genoten gastvrijheid ontvingen mijn voorouders ooit een stel zilveren messen en vorken uit handen van een bij hen thuis ingekwartierde Franse officier. Die messen en vorken zijn in mijn bezit. Wanneer ik ze in handen heb, overvalt mij het ambivalente gevoel dat past bij de wetenschap dat de met dit fraaie cadeau beloonde gastvrijheid een afgedwongen karakter had.


Is het eigenlijk niet raar om juist nu het tweehonderdjarig bestaan van de rechterlijke macht in Nederland te vieren? Tweehonderd jaar geleden verkeerde Nederland onder Franse overheersing. De rechterlijke organisatie waarvan we het jubileum vieren, is ons nota bene door Napoleon als Franse bezetter opgedrongen.


Deze viering roept dus om een verklaring. Die geef ik graag.


Landelijke rechtseenheid, individuele rechtsgelijkheid en rechtspraak van hoge kwaliteit: daarvoor zijn tweehonderd jaar geleden de fundamenten gelegd. Naar Frans model kwamen er ressorten en arrondissementen en werden grote regionale verschillen in werkwijzen gelijkgetrokken. De rechterlijke organisatie kreeg een piramidevormig model. In de loop der jaren zijn natuurlijk de nodige aanpassingen aangebracht, maar in de kern functioneert dit model in onze democratische rechtsstaat nog steeds uitstekend. Van alle nuances ontdaan vormen de rechtbanken de basis van de piramide, gerechtshoven de tussenlaag en de Hoge Raad de top. Dat laatste klinkt chic, maar krijgt pas glans door de kwaliteit van de rechtbanken en hoven. Of zoals het in een bekende reclame werd verwoord: 'Als die bodem is lekker, die hele pizza is lekker...' Nu ja, u weet wel.


Voor Napoleon was deze vormgeving van de rechterlijke organisatie vooral ook een middel tot machtscentralisatie. Door de hogere rechter te laten controleren of de lagere rechter de wet wel juist toepaste, kon de rechtseenheid worden verzekerd. Zij bracht ook rechtszekerheid en maakte een einde aan de vele juridische koninkrijkjes, waarin nauwelijks sprake was van controle op de met rechtspraak belaste organen.


Vlag op de piramide

Voor het aanpassen van de minder positief gewaardeerde vruchten van de Franse overheersing, hebben we inmiddels 200 jaar de tijd gehad. Slachtoffers en daders zijn niet meer in ons midden: we staan op afstand. Dat alles maakt het gemakkelijker om vandaag de nadruk te leggen op de positieve kanten van de Napoleontische juridische nalatenschap.


Sindsdien zijn vele stappen gezet naar het model van checks and balances dat de huidige democratische rechtsstaat kenmerkt.


De zelfstandige betekenis van de rol van de rechter is in de loop der jaren gegroeid.


In de tijd van Napoleon fungeerde de rechter volgens de principes van Montesquieu vooral als bouche de la loi; de mond waardoor de wet sprak. Inmiddels zit er duidelijk ook een hoofd aan die mond vast.


Op deze ontwikkeling, die de rechter een eigen verantwoordelijkheid heeft gegeven bij de interpretatie van wetgeving en als beschermer van individuele grondrechten, zal ik hier niet ingaan. Ik noem alleen de ratificatie van het uit de ervaringen van de Tweede Wereldoorlog direct voortkomende Europees Verdrag van de Rechten van de Mens (EVRM).


Dat is een belangrijke stap geweest die wat betreft de bescherming van individuele grondrechten een vlag op de piramide heeft geplaatst, waar we trots op moeten zijn en die we moeten koesteren.


Die vlag wappert daar als resultaat van een van de duurste lessen uit de Europese geschiedenis. 'Een man weet pas wat-ie mist, als ze er niet is', zingt Huub van der Lubbe van De Dijk. Daarbij dacht hij niet aan de rechtsstaat, maar raakt hij wel aan een algemeen menselijke notie.


Ook voor de rechtsstaat geldt dat wie gewend is aan zijn aanwezigheid, moeite moet doen om te beseffen wat zijn afwezigheid zou inhouden. Geen rule of law, maar een lawless society. Geen grondrechtelijke bescherming van minderheidsopvattingen of groepen, maar ongedempte dwang van wie maar getalsmatig de overhand heeft.


Wat de rule of law feitelijk betekent; wat machtenscheiding feitelijk betekent; wat onafhankelijke rechtspraak feitelijk betekent - dat alles wordt pijnlijk zichtbaar waar zij ontbreken.


Historisch besef en kennis van de situatie in andere landen zijn onontbeerlijk om de Nederlandse rechtsstaat ten volle te kunnen waarderen. Sommige andere Europese landen hebben het juk van de dictatuur veel korter dan 65 jaar geleden van zich afgeschud en elders bestaan ook vandaag in te veel landen nog regimes waaronder de rule of law niet geldt en individuele grondrechten niet worden gewaarborgd. Feitelijk betekent dat: geen vrijheid van meningsuiting; geen recht op een eerlijk proces; geen recht op privacy in de eigen woning. Althans niet meer dan de machthebbers hun volk toestaan. Om van het recht op leven en het recht niet willekeurig te worden opgesloten maar niet te spreken. Dat is niet alleen slecht uit een moreel oogpunt, maar lijkt op den duur ook niet houdbaar.


De Europese geschiedenis laat dat zien en de Arabische Lente lijkt het te bevestigen. Ook daar eist men het aftreden van onderdrukkende regimes, wil men meer politieke vrijheid, democratie en mensenrechten, wil men dat corruptie wordt bestreden en iets wordt gedaan tegen werkloosheid en gebrek aan voedsel. Een beter model dan de democratische rechtsstaat om die doelen te bereiken, kennen we niet.


Uit economisch oogpunt biedt een stabiele democratische rechtsstaat ook het beste klimaat. Wie wil er zaken doen met een land en in een land, waarin afspraken niet afdwingbaar zijn en uiteindelijk alleen telt wat de ongecontroleerde machthebber goed dunkt?


De rechtsstaat is een verworvenheid, maar geen luxe. Niet voor niets vormt het rechtstatelijk gehalte vrijwel zonder uitzondering een van de belangrijkste punten van aandacht in de onderhandelingen over toetreding van nieuwe lidstaten tot de Europese Unie.


Op papier is een democratische rechtsstaat snel tot stand gebracht, maar in de praktijk heeft een rechtsstaat decennia nodig om te groeien en daadwerkelijk inhoud te krijgen.


Dat was ook wat de Amerikaanse rechter Stephen Breyer antwoordde op de vraag van de president van het hooggerechtshof van een Afrikaans land waarom de mensen zich houden aan de beslissing van het Amerikaanse Hooggerechtshof. Wat is daarvan het geheim?


Er is geen geheim. Dat het recht wordt geëerbiedigd is een kwestie van gegroeide gewoonte, van een breed gedeeld begrip over hoe bestuurders en de samenleving zich moeten gedragen wanneer zij worden geconfronteerd met een beslissing van het gerecht - ook als ze het daarmee hartgrondig oneens zijn.


Dat vergt tijd, integriteit en niet-aflatende betrokkenheid. Van de rechter, die daarin een essentiële rol speelt, maar ook van de twee andere staatsmachten. Gegroeide gewoonten kunnen niet zonder bevestiging. De democratische rechtsstaat spreekt nooit vanzelf. Hij is geen digitaal concept; geen één of nul. Hij bestaat in gradaties van kwaliteit. Permanent onderhoud en waakzaamheid zijn vereist om zijn praktische betekenis op peil te houden; om de rechtsstaat niet te laten verschrompelen tot words on paper.


In tijden van bezuinigingen is dat een extra moeilijke opgave. Een rechtsstaat is niet te koop, maar kost wel geld. Op de gezagsdragers van de verschillende staatsmachten rust de verantwoordelijkheid steeds weer uit te leggen dat en hoe de geschiedenis op harde wijze leert dat een onafhankelijke rechterlijke macht een absolute voorwaarde is voor een democratische rechtsstaat. En dat juist de bescherming van het recht die de rechter ook aan impopulaire personen biedt of aan opvattingen die indruisen tegen die van de meerderheid, de kwaliteit bepaalt van de samenleving als geheel; tolerantie en medemenselijkheid zijn onverminderd belangrijke graadmeters voor het niveau van een beschaving.


Oog voor slachtoffers

Houdt de overheid zich nog wel aan het recht? Loopt zij in de pas met de internationale ontwikkeling van het recht? Realiseert men zich wel voldoende wat de betekenis is van aanstelling van rechters voor het leven? Is de toegang tot de rechter daadwerkelijk voor elke burger voldoende gewaarborgd?


Wordt er niet gezaagd aan de mogelijkheden van de rechter om het individu de rechtsbescherming te bieden die hem toekomt?


Bestaat voldoende oog voor slachtoffers, zonder dat de belangen van degene die ervan wordt verdacht de dader te zijn te zeer naar de achtergrond verdwijnen? Dat zijn vragen die in de dynamiek van de democratische samenleving steeds opnieuw moeten worden gesteld.


Dat geldt trouwens ook voor de vragen of de rechter niet te veel op de stoel van het bestuur gaat zitten en of hij de wetgever onnodig voor de voeten loopt.


De kracht van een democratische rechtsstaat is dat de verschillende staatsmachten elkaar bij de les houden. Het onderling openstaan voor gefundeerde en op behoorlijke wijze geuite kritiek is daarbij belangrijk.


Wat we vieren, is dat 200 jaar geleden de fundamenten zijn gelegd waarop de rechtsstaat zoals we die nu kennen, heeft kunnen groeien. Het komt er nu en voor elke generatie na ons op aan dat we, wat in 200 jaar tijd is ontwikkeld en wat we bijna vanzelfsprekend zijn gaan vinden, ook blijven koesteren en zo, door te koesteren, weten te behouden. Dat we met elkaar het begrip kunnen blijven opbrengen voor de maatschappelijke waarde van de bescherming die de rechter biedt. Want waar onderdrukte volkeren altijd op enig moment in verzet komen en vrijheid en mensenrechten eisen, is het helemaal geen vast gegeven dat zij die geëiste vrijheid en mensenrechten vervolgens ook krijgen. Veel vaker volgt het ene onderdrukkende regime het andere op. Dat wíj leven in een democratische rechtsstaat is een groot voorrecht.


Geert Corstens is president van de Hoge Raad.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden