Een raar taboe

Arme Jacques Wallage! Ongeveer iedereen in Nederland die wel eens een pen of microfoon vasthoudt, is over de Groningse burgemeester heen gevallen....

Het was dan ook niet ontzettend slim van Wallage om zich uitgerekend tot Van Aartsen te richten met zijn cri de coeur. En hij had dat inderdaad beter niet op papier van de burgemeester van Groningen kunnen doen. Of het zijn bedoeling was om op deze manier Ayaan Hirsi Ali het zwijgen op te leggen, betwijfel ik. Ik denk dat hij zich in alle oprechtheid heeft geerd aan de hetze die de VVD-fractie tegen het islamitisch onderwijs voert. En dat hij een stukje nieuwe politiek bedreef. Emotie-politiek. Ik schrijf wat ik voel. Maar quod licet Pimmi non licet Sjaaki, om het met de oude Romeinen te zeggen. Wat Pim mocht, mag Jacques nog niet.

Wat mij in de kritische reacties op Wallages uitval veruit het meest boeit is dat ene standaardzinnetje, dat steeds terugkeert: hij had er de Tweede Wereldoorlog en de jodenvervolging niet bij mogen halen. We zijn in dit land druk bezig de nationale geschiedenis te herontdekken. Jan Marijnissen wil een historisch museum, een Huis van de Geschiedenis. Er is volop aandacht voor de trekschuit en andere lifestyle-elementen uit de Gouden Eeuw.

Er woedt een zorgelijk debatje - met, ik erken het graag, een vrij hoog komkommer- of winterwortelgehalte - over het gebrek aan historische kennis bij de jeugd. In dat kader wordt er specifiek over geklaagd dat het op sommige zwarte scholen moeite kost om de Tweede Wereldoorlog te behandelen. Dat zijn kennelijk allemaal legitieme onderwerpen van gesprek.

Maar als Wallage verwijst naar de jodenvervolging om zijn ongerustheid over wat hij ervaart als dreigende discriminatie en uitsluiting van moslims kracht bij te zetten, dan had hij dat niet mogen doen. Begrijp me niet verkeerd: vanuit wetenschappelijk oogpunt geef ik geen cent voor Wallages historische associatie. De toenmalige jodenvervolging is absoluut onvergelijkbaar met de wantrouwige, soms ronduit vijandige of minachtende houding tegenover islamieten die in Nederland salonfg is geworden.

De shoah is een emotioneel zwaar beladen begrip en een historisch unicum. Je kunt er bovendien verschillende kanten mee op. Zo ken ik mensen die het als argument gebruiken om de politiek van de regering-Sharon te verdedigen (alles doen om te voorkomen dat dit ons nog eens overkomt). En anderen die precies de tegenovergestelde conclusie trekken (het is een opdracht om je tegen onrecht teweer te stellen). Die laatste stellingname is me sympathieker, maar dat kan ook zonder een beroep op de shoah.

Ik ben dus inderdaad geen voorstander van het instrumentaliseren van dit tragische verleden voor actuele politieke stellingnames. Maar de terughoudendheid op dit gebied kan ook doorslaan. Het gaat veel te ver om iemand als Wallage het recht te ontzeggen om de gevoelsmatige associatie die hij heeft openlijk te uiten. Dat is een raar taboe en de toenemende krampachtigheid waarmee het wordt gehanteerd, de brede verontwaardiging die de kop opsteekt wanneer het wordt doorbroken, doen bij mij het vermoeden rijzen dat op de achtergrond toch zoiets als een slecht geweten speelt.

Nog een voorbeeld: de commotie rond het kunstwerkje van Martijn Engelbregt. Die heeft op 200 duizend Amsterdamse adressen een formulier laten bezorgen, waarop de respondent moest invullen of hij of zij illegalen kende en bereid was die bij de politie aan te geven. De bedoeling was natuurlijk om de klikbereidheid van de aangesproken Amsterdammers te onderzoeken. En om op die manier de medeverantwoordelijkheid van gewone burgers voor een algemeen aanvaard keihard beleid - personen die hier illegaal verblijven worden zonder pardon opgepakt en uitgezet - ter discussie te stellen.

Ik vind het een schitterend idee. Maar daar sta ik, geloof ik, met Anil Ramdas, die het samen met de kunstenaar heeft bedacht, geheel alleen in. Want alweer was de verontwaardiging groot en vrijwel algemeen. En waarom? Vanwege de associatie met de jodenvervolging in de Tweede Wereldoorlog! Neem me niet kwalijk, maar dit verwijt is nog absurder dan dat aan het adres van Wallage. Want het gewraakte formulier bevat geen enkele toespeling op de NSB of op de oorlog. Het stelt uitsluitend de vraag naar de bereidheid van de individuele burger mee te werken aan het uitzetten van illegalen (die vervolgens, zoals bekend, niet naar een concentratiekamp worden gebracht, maar over de grens gezet). De associatie kwam in dit geval dus op bij degenen die het formulier onder ogen hebben gekregen. En vervolgens wordt men woedend over een verband dat men zelf heeft gelegd. Wij zijn geen verraders! Mooi! Maar ja, die illegalen worden er wel uitgegooid. Is dat een moreel dilemma dat niet benoemd mag worden?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden