Een preekstoel vol met bladeren

Met de tentoonstelling Wereld Natuur Kunst probeert Staatsbosbeheer natuurbeelden te kantelen...

Deze week werden tweehonderd bamboeplanten van acht meter op de platte daken langs De Nieuwe Kerk in het hart van Amsterdam gehesen. Bij goede lichtval zal de groene kleur symbolisch bezit nemen van de kerk. De kerk wordt natuur.

Want veel is symbolentaal in de gisteren door koningin Beatrix geopende tentoonstelling Wereld Natuur Kunst. Vanaf vandaag tot en met 23 oktober kan het publiek zich in de Nieuwe Kerk komen verwonderen.

Zenuwachtig maar vooral opgetogen is de bedenker van de inhoud van de tentoonstelling, ecoloog en natuurfilosoof prof. dr. Matthijs Schouten. 'Ik word hier erg vrolijk van', zegt hij maandag om de haverklap, terwijl hij rondloopt tussen de ingepakte kunstvoorwerpen, de verfkwasten, palen van bamboe en een intrigerend cirkelvormig bouwsel.

Deze week culmineren zijn jaren van onderzoek naar religies en natuur zowel in de tentoonstelling als in de publicatie van het boek Spiegel van de natuur, het natuurbeeld in cultuurhistorisch perspectief, waarvan Beatrix het eerste exemplaar heeft gekregen.

Schouten vertegenwoordigt bij Staatsbosbeheer de filosofische ondertoon in het natuurdenken. Met de tentoonstelling wil Staatsbosbeheer de natuur de stad intrekken. 'Ieder mens heeft een beeld van de natuur dat door de eigen cultuur wordt bepaald. Dat verbeelden we voor vier cultuurgroepen: de westerse, islamitische, Aziatische en inheemse culturen', zegt Schouten.

Wie binnenkomt door de Tibetaanse poort ziet in de verte iets bekends, iets wat op de steencirkel van Stonehenge lijkt. Ga daar niet onmiddellijk op af, wordt geadviseerd. Zie die intrigerende pilaren als een voorproef van veel verrassends dat komen gaat en sla meteen over de rode loper af naar rechts.

De bezoeker zal vragen tegenkomen: Als een mierenhoop natuur is, is de stad dat dan ook? Kan kunst de natuur overtreffen? Haast ongemerkt belandt men in het hoge koor van de kerk voor een audiovisuele inleiding. Die is onmisb aar.

'Want dit is geen gemakkelijke tentoonstelling', zegt Vincent Boele, conservator van de Nieuwe Kerk. 'Maar als mensen zich willen verdiepen dan krijgen ze iets heel moois voorgeschoteld.' De Nieuwe Kerk heeft een reputatie als het gaat om spectaculaire tentoonstellingen, maar Boele vindt deze de mooiste in jaren.

Prijsvraag

Hoe breng je op een inzichtelijke manier 175 kunstvoorwerpen uit vier cultuurstromingen van inheemse volkeren zoals Aboriginals, Indianen, Afrikaanse natuurvolkeren, Aziatisch boeddhisme en hindoeïsme, de islam en het Westen onder de mensen? Daarvoor is een prijsvraag uitgeschreven. Twee van de drie inzendingen bestonden uit vier hokken waarin de vier stromingen tot uiting kwamen. 'In hok drie ben je al kwijt wat er in hok één wordt verteld', aldus Boele.

Aan dat manco lijdt het concept van de winnaar, tentoonstellingsarchitect Yusuf Kho, niet. Hij werkt met cirkels. Met Kunsthistorisch bureau D'ARTS, dat al eerder de tentoonstelling over 200 jaar Koninklijke Bibliotheek maakte, is een helder geheel geschapen.

Onder de preekstoel op een aardkleurige sokkel staat een enorme vitrinekast waarin de kunst der inheemse volkeren is opgesteld. Inheemse kunst waarop de latere mensheid voortbouwde, heeft daarmee een centrale plek gekregen. En alweer zit in de locatiekeuze symboliek verstopt. De preekstoel, bij uitstek het domein van het woord, wordt bekroond met acanthusbladeren, een beeld uit de natuur, legt samensteller van de tentoonstelling Paul Spies van D'ARTS uit.

De drie cirkels die om de vitrinekast zijn getrokken, zijn ingeruimd voor de Aziatische kunst op rode sokkels, de kunstuitingen van de islam op groene en de westerse kunst, al meer doortrokken met de wetenschap met 'afstandelijk' blauw.

De bezoeker kan elke cirkel afzonderlijk bewandelen maar ook thema's aflopen die de vier cultuurstromingen gemeen hebben. Van stroming naar stroming hoppend kunnen vijftien thema's zoals water, boom, dier, slang, jacht en landschap worden vergeleken.

Elk thema loopt over een as. Zo is er de slang-as. Bij inheems is de regenboogslang op een boombastpaneel van de Aboriginals uit Australië opgehangen. Azië is vertegenwoordigd met de zevenkoppige slang die de boeddha liet schuilen bij onweer. Bij de islam is een staf in de vorm van een slang uitgebeeld en het Westen toont een drieluik met de zondeval.

Een geplastificeerde 'waaier' die elke bezoeker uitgereikt krijgt, is wel nodig als wegwijzer langs de 175 kunstwerken. De waaier is uitklapbaar als een bloemkroon en elk blad is tweezijdig beschreven. Zo staan bij de slang aan de ene kant de bijschriften bij de kunstwerken en aan de andere kant de betekenis van de slang in de vier cultuurstromingen. Als symbool van een Goddelijk wezen in de droomtijd bij Aboriginals, als symbool van wijsheid en vruchtbaarheid in Azië. In de islam vertegenwoordigt de slang het lagere in de mens en in het Westen is de slang het symbool van het kwaad.

De kunstwerken hebben voor elke stroming een specifieke vorm. Het Westen kijkt naar ingekaderde natuur via een omlijst schilderij. Bij islam is het vaak kunstnijverheid (tegels, wanden) in een geabstraheerde vorm van de natuur, omdat de nabootsing van Gods schepping niet eerbiedig wordt gevonden. In de Aziatische cirkel zijn het vaak beelden en rolschilderingen en voor de inheemse volkeren kunstzinnige voorwerpen die op rituele wijze contact maken met de bezielde natuur.

Het geheel van de cirkels wordt omsloten door pijlers die op een hoogte van zeven meter een rondgaande koof torsen die zich dwars door middenschip en zijbeuken van de kerk boort. Het is alsof Stonehenge in De Nieuwe Kerk is geland.

De bedenker van het concept Yusuf Kho spreekt liever van een Mandala, een boeddhistisch grondplan van de kosmos. 'Vaak wordt de kerkruimte aan het oog onttrokken als voor een tentoonstelling delen worden weggetimmerd. Ik wilde de volle glorie van het gebouw meenemen zodat de 30 meter hoge kerk deel wordt van de tentoonstelling.'

Coyote

Aan het eind in de kooromgang krijgt de bezoeker nog een keer een confrontatie met natuur, bezien door de ogen van de moderne westerse kunstenaar. Zoals de kalkstenen die Richard Long op de grond heeft gelegd. De Duitse kunstenaar Joseph Beuys, die zich liet fotograferen in een New Yorkse galerie waar hij in mei 1974 vier dagen met een coyote leefde. Maar ook aaneengeregen bladeren van Herman de Vries.

Voor het verlaten van de kerk stuit de bezoeker weer op de vragen die hij bij de entree al zag. Dat moet tot nadenken stemmen, zegt Schouten. 'Want antwoorden geven we niet.'

Mogelijk kunnen de multiculturele invloeden van de tentoonstelling tot herijking van ons bestaand natuurbeeld leiden, suggereert Staatsbosbeheer. Schouten zou dat toejuichen als het gaat om mensen zoals Pim Fortuyn, die de islam een achterlijke cultuur noemde. 'Dat is een ongelooflijk stupide vooroordeel. Uit de islam zijn fantastische dingen voortgekomen', zegt Schouten na twee jaar studeren op de islamitische cultuur.

Staatsbosbeheer wil het debat over natuur weer op gang brengen. Zo worden er ook lezingen gegeven, onder meer door Irene van Lippe Biesterveld. In een slotdebat op 20 oktober: 'Hoe natuurlijk is Nederland?', wordt minister van LNV Cees Veerman verwacht.

Op de tentoonstelling kan ook het boek van Matthijs Schouten Spiegel van de natuur tegen gereduceerde prijs (euro 2 9,95, normaal euro 3 7.95) worden gekocht. Aan het slot van het boek vraagt de ecoloog zich af of de moderne mens is gedoemd te dwalen tussen staal, beton en asfalt om op gezette tijden even te mogen recreëren in de laatste reservaten van de wildernis.

Of ontstaat een bewustzijnsverandering die leidt tot meer respect voor de natuur? Of misschien boet de reële natuur aan glans in door virtuele natuur, schrijft Schouten. Want in de virtuele werkelijkheid lijkt de natuur steeds indringender ervaren te kunnen worden: we kunnen al met de leeuw mee jagen, zwerven over de toppen van woudreuzen en een bloem in luttele seconden zien opengaan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden