Een pijnlijke nalatenschap

Spanje Valle de Los Caïdos..

Dikke druppels water spatten in vierkante, ijzeren bakken uiteen. In het plafond, ruim veertig meter hoger, zitten beschimmelde, verrotte plekken. Het stenen gezicht van Maria boven de toegangsdeur is wit uitgeslagen, de betonnen tenen van Jezus brokkelen af door het vocht.

De meest omstreden plek van Spanje is Valle de los Caïdos, de Vallei der Gevallenen. Op een serene plek in de Sierra del Guadarrama, een bergketen zo’n 50 kilometer ten noorden van Madrid, staat een granieten kruis met een lengte van 150 meter. In de rotsen eronder is een kruiskerk uitgehakt van 262 meter lang, 35 meter breed en 44 meter hoog. Hier liggen 40- tot 60 duizend slachtoffers van de Spaanse Burgeroorlog (1936-1939) herbegraven. Hun kisten zijn onzichtbaar voor bezoekers opgestapeld in een ondergrondse ruimte die negen verdiepingen telt.

Het grootste dodenherdenkingsmonument ter wereld kampt met lekkage en betonrot.

‘Het onderhoud van deze plek heeft geen prioriteit’, zegt de rondleidend suppoost Ana Rosa. Zodra ze ziet dat haar naam wordt genoteerd, draait ze ostentatief het naambordje om dat aan een koord om haar hals bungelt. Ze wil niet met haar achternaam in de krant.

‘De overheid moet zorgdragen voor alle paleizen en forten en dit staat nou eenmaal niet op het lijstje.’

Spanje schaamt zich voor het monument. Het herinnert aan de burgeroorlog, de dictatuur en de banden tussen de katholieke kerk en het fascisme. De crypte is uit de rotsen gehouwen door duizenden krijgsgevangenen tijdens het regime van dictator Franco, die met de kerk feitelijk een megalomaan mausoleum voor zichzelf heeft laten bouwen. In 1960 heeft het Vaticaan de kerk tot basiliek verheven.

Franco’s grafzerk ligt in de granieten vloer verzonken, achter een metershoog kruisbeeld van Jezus, onder een mozaïek van vijf miljoen tegeltjes in de koepel boven het hoofdaltaar. Op de steen liggen witte anjers en rode rozen. Bewonderaars van de dictator leggen wekelijks verse bloemen op zijn graf, die al sinds de dood van Franco in 1975 worden betaald uit de omstreden Fundación Nacional Francisco Franco. Elk jaar op 20 november, Franco’s sterfdag, komen honderden sympathisanten met veel vlagvertoon en de Hitlergroet hun gestorven leider vereren.

Voor het altaar ligt José Antonio Primo de Rivera begraven, grondlegger van de fascistoïde partij Falange, en Franco’s grote voorbeeld. Op José Antonio’s graf liggen verse gladiolen.

[Zie verder pagina R05]

Het ligt allemaal o zo gevoelig

‘Zou jij met het graf van, zeg, Hitler willen worden geassocieerd?’

‘Zou jij met het graf van, zeg, Hitler willen worden geassocieerd?’
[vervolg van pagina R01]

‘Zou jij met het graf van, zeg, Hitler willen worden geassocieerd?’
De Vallei der Gevallenen is een toeristische attractie die jaarlijks ruim een half miljoen bezoekers trekt uit heel Europa. Voor 5 euro gaat de slagboom onder de toegangsbogen omhoog, voor 1,50 euro (2,50 voor een retour) mogen ze met een kabelbaan naar het granieten kruis op de berg, dat een schitterend uitzicht biedt over de Sierra del Guadarrama en de benedictijner abdij – achter het massief is een klooster gebouwd dat via onderaardse gangen en een ingenieus stelsel van hydraulische liften met de lager gelegen kerk is verbonden.

‘Zou jij met het graf van, zeg, Hitler willen worden geassocieerd?’
Maar de meeste bezoekers komen voor de basiliek zelf. Wie het voorportaal betreedt en ongehinderd de metaaldetector passeert, komt bij de balie waar audiotours voor 2 euro per stuk worden verhuurd. ‘Francisco Franco, Caudillo de España, patroon en oprichter, heeft dit monument op 1 april 1959 geïnaugureerd’, zegt de blikken stem in het apparaat van de audiotour. ‘Er is negentien jaar aan gewerkt, van 1940 tot 1959.’ Muziekje.

‘Zou jij met het graf van, zeg, Hitler willen worden geassocieerd?’
Met geen woord wordt gerept over de erbarmelijke omstandigheden waaronder de bergbasiliek is aangelegd. Nadat generaal Franco de Spanjaarden in een bloedige burgeroorlog had gestort en de macht had gegrepen, richtte hij in 1940 een monument op voor de slachtoffers aan nationalistische zijde. Gevangen republikeinen werkten zich jarenlang als dwangarbeiders door het stof, velen kwamen daarbij om het leven. Pas in 1958 mochten in de vallei ook republikeinse slachtoffers worden bijgezet.

‘Zou jij met het graf van, zeg, Hitler willen worden geassocieerd?’
Ook in de 62 pagina’s tellende gids over het monument, een uitgave van het Patrimonio Nacional – de Spaanse Monumentenzorg – wordt het woord ‘krijgsgevangenen’ nergens genoemd.

‘Zou jij met het graf van, zeg, Hitler willen worden geassocieerd?’
‘U moet zich realiseren dat deze basiliek een erg pijnlijke geschiedenis heeft waaraan niet iedereen graag wordt herinnerd’, zegt woordvoerder Gregorio Rodriguez van het Patrimonio Nacional. ‘Wij beheren het Spaans nationaal erfgoed, ik ben hier niet om politieke vragen te beantwoorden.’

‘Zou jij met het graf van, zeg, Hitler willen worden geassocieerd?’
Niet alleen het gebouw zelf, ook de kunst in de basiliek is omstreden. In de zuilengalerij, aan weerszijden van de ingang, hangen twee adelaars die naar het fascisme verwijzen. In het voorportaal wordt de bezoeker begroet door twee metershoge zwarte, metalen engelen met bedekte gezichten en grote zwaarden. Macht en heroïek worden vereerd in het middenportaal: stenen beelden met gespierde armen symboliseren de landmacht, de luchtmacht en de marine. Aan de wanden hangen acht grote tapijten die de apocalyps verbeelden en de kerk wordt verlicht met smeedijzeren toortsen in de vorm van een kruis. In de uiteinden zijn energiebesparende lampen gemonteerd.

‘Zou jij met het graf van, zeg, Hitler willen worden geassocieerd?’
Mooi durft Ana Rosa de basiliek niet te noemen – ‘daar krijg ik problemen mee’. Het mooist van dit monument, zegt ze, is het landschap. Op de vraag of het niet zonde is dat het cultuurhistorisch erfgoed aan verval onderhevig is, valt Rodriguez haar in de rede: ‘Het personeel mag geen persoonlijke mening geven.’

‘Zou jij met het graf van, zeg, Hitler willen worden geassocieerd?’
Het ligt allemaal o zo gevoelig. Zeker nu het Spaans parlement op 31 oktober de Wet op het Historische Geheugen heeft goedgekeurd, waarmee de dictatuur van Franco wordt veroordeeld en slachtoffers van zijn regime (1939-1975) worden gerehabiliteerd. De wet schrijft voor dat de militaire rechtbanken van destijds illegaal zijn, dat gewezen vonnissen ongeldig worden verklaard en dat alle straatnaambordjes, standbeelden, monumenten en symbolen die aan het Franco-regime herinneren, moeten worden verwijderd.

‘Zou jij met het graf van, zeg, Hitler willen worden geassocieerd?’
Valle de los Caïdos is het meest omstreden van allemaal. In de nieuwe wet is een aparte paragraaf (artikel 16) aan het grafmonument gewijd. Als de Spaanse senaat de wet eind dit jaar goedkeurt, krijgt de basiliek uitsluitend nog een functie als kerk en begraafplaats. Elke dag dragen de benedictijner monniken van het klooster achter de berg in het monument de heilige mis op, en daaraan wordt niets veranderd. Maar het mag geen bedevaartsoord meer zijn. ‘Verheerlijking van politieke figuren, van protagonisten uit de Spaanse Burgeroorlog of van franquisme is niet toegestaan’, meldt de officiële wettekst.

‘Zou jij met het graf van, zeg, Hitler willen worden geassocieerd?’
De adelaars bij de ingang mogen blijven – die vallen onder ‘symboliek die aan een kerk toebehoort, of tot algemene uitingen van kunst’, zegt Gregorio Rodriguez van het Patrimonio Nacional. De graven van Franco en Antonio zullen niet worden geruimd en ook de jaarlijkse Franco-verering is voorlopig nog niet verboden.

‘Zou jij met het graf van, zeg, Hitler willen worden geassocieerd?’
Op 20 november wemelt het in de vallei doorgaans van de politie en van rechts-extremisten die met veel vlagvertoon en gestrekte rechterarmen fascistoïde leuzen scanderen. Omdat de senaat pas na Franco’s sterfdag, aanstaande dinsdag, over de wet oordeelt, verwachten de beheerders en suppoosten van het gebouw dit jaar heviger rellen dan in voorgaande jaren.

‘Zou jij met het graf van, zeg, Hitler willen worden geassocieerd?’
‘Wij zien die dag met argusogen tegemoet’, zegt Ana Rosa’s baas, die eveneens niet met name wil worden genoemd. (‘Zou jij in de krant met het graf van, zeg, Hitler, willen worden geassocieerd?’). ‘Ik werk hier pas sinds februari, maar ik weet dat het er hier in november heftig aan toegaat. Omdat het de laatste keer is, zou het wel eens uit de hand kunnen lopen.’

‘Zou jij met het graf van, zeg, Hitler willen worden geassocieerd?’
Als de wet wordt aangenomen is het nog niet zeker dat de basiliek wordt onderhouden, dat de schimmel wordt verwijderd en de gaten in de rotsen waardoorheen de regen sijpelt, worden gedicht. ‘Het is de begraafplaats van Franco, dus het blijft een gevoelige plek’, zegt Rodriguez.

‘Zou jij met het graf van, zeg, Hitler willen worden geassocieerd?’
Het grote dilemma: vrijwel iedereen vindt het mausoleum ‘indrukwekkend’, ‘prachtig’, ‘breathtaking’, ‘grotesk’. De bezoekers, ook fel tegenstanders van El Generalisimo, spreken er schande van dat het gebouw niet wordt onderhouden.

‘Zou jij met het graf van, zeg, Hitler willen worden geassocieerd?’
‘Het ziet er veel slechter uit dan zeven jaar geleden’, zegt een Spaanse toeriste op het kale kerkplein, dat 30 duizend vierkante meters aan granieten tegels telt. ‘Het verval is treurig om te zien, zelfs als een monument een negatieve geschiedenis heeft.’

‘Zou jij met het graf van, zeg, Hitler willen worden geassocieerd?’
Rond het kruis boven op de basiliek suizen zwaluwen en meeuwen op de wind. Ze hebben nesten gebouwd in de monden en ellebogen van de stenen evangelisten die tegen de sokkel leunen. Ver beneden, uit het klooster, klinkt gregoriaans gezang. De cipressen en platanen kleuren de heuvels groen-oranje door de herfst, in de verte hangt de bruine smogdeken die Madrid bedekt.

‘Zou jij met het graf van, zeg, Hitler willen worden geassocieerd?’
‘Vanuit mijn slaapkamerraam in de stad kan ik het kruis zien staan’, zegt Mariëlle, een leerlinge van het Zeldenrust-Steelandcollege in Terneuzen. Ze is met haar klas in Spanje in het kader van een uitwisseling met Spaanse scholieren. Een van de studieobjecten is Valle de Los Caïdos. De geschiedenis van het gebouw kent ze niet. ‘Iets met Franco’, dat weet ze wel. En dat hij veel oorlog voerde.

‘Zou jij met het graf van, zeg, Hitler willen worden geassocieerd?’
Een deel van de voet van een van de evangelisten is afgebroken. Het cement in de naden van de beelden brokkelt af en hun hoofden en ruggen zitten vol vogelpoep. De lift die toeristen naar de dwarsbalk van het kruis voert, bijna 150 meter hoger, doet het sinds drie jaar niet meer.

‘Zou jij met het graf van, zeg, Hitler willen worden geassocieerd?’
‘Voor toekomstige generaties is het belangrijk dat zulke monumenten behouden blijven’, zegt Rosemarie Penderie, de lerares van Mariëlle. Ze noemt de basiliek ‘indrukwekkend, groots en heel imponerend – Franco hield van monumentaal.’

‘Zou jij met het graf van, zeg, Hitler willen worden geassocieerd?’
Mag je het mooi vinden?

‘Zou jij met het graf van, zeg, Hitler willen worden geassocieerd?’
‘Dat is een moeilijke vraag’, zegt ze. ‘Toch wel, denk ik. Als je dingen moet afkeuren omdat ze onder een bepaald regime en een bepaald beleid zijn gemaakt, kun je de helft van alle kunstwerken en monumenten in de vuilnisemmer stoppen.’

‘Zou jij met het graf van, zeg, Hitler willen worden geassocieerd?’
Wil Thijssen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden