AchtergrondCruciale momenten uit de jaren tien

Een perfecte golf stuwt Mark Rutte in 2010 tot grote hoogte

Het zijn vaak toevallige gebeurtenissen die de loop van de geschiedenis bepalen. Wat waren cruciale momenten in de jaren tien, die binnenkort ten einde komen? Vandaag: hoe Rutte op het nippertje premier werd.

27 oktober 2010: Mark Rutte als premier van zijn eerste kabinet met PvdA-leider Job Cohen in de tweede kamer. Ruttes VVD behaalde één zetel meer dan de PvdA. Beeld .

Hij gaat het zelf doen. Natuurlijk. Zijn ze gek geworden? De VVD is in een jaar tijd verdubbeld in de peilingen: van vijftien zetels in 2009 naar dertig zetels vlak voor de verkiezingen van juni 2010. Voor het eerst in bijna een eeuw is er een serieuze kans dat de liberalen weer een premier kunnen leveren, maar dan borrelen alsnog twijfels op. Is Rutte wel klaar voor het premierschap? Is hij niet te studentikoos, te licht, te lacherig?

Nota bene zijn huiskrant, De Telegraaf, komt met het nieuws: de VVD overweegt Neelie Kroes of Ivo Opstelten naar voren te schuiven als premierskandidaat, zo weet een bron te melden. Zeker Europees commissaris Kroes boezemt volgens de peilingen meer vertrouwen in bij het electoraat.

Ze kennen hem niet. Achter het pantser van jovialiteit brandt bij Rutte de ambitie. Jaren later zal een van zijn liberale peetvaders, Uri Rosenthal, het in zijn memoires schrijven: Mark Rutte had altijd al ‘der Wille zur Macht’. Toen de rest van de wereld hem nog zag als een politieke brekebeen die een machtsstrijd met Rita Verdonk ternauwernood doorstond en grossierde in mislukte proefballonnetjes, verlangde de VVD’er al naar het Torentje.

Zijn voorganger Jozias van Aartsen nam in 2006 na weer een teleurstellende verkiezingsuitslag deemoedig afscheid met de woorden: ‘De kiezer geeft, de kiezer neemt, soeverein als de zee.’ Rutte bedient zich later in zijn carrière van vergelijkbare beeldspraak. Perioden van striemende ­kritiek en bittere verwijten zal hij ­omschrijven als golven die hij over zich heen moet laten spoelen. Weerstand bieden is op dat soort momenten verspilde energie, meent de man die juist in crisissituaties vaak ontspannen blijft. Pas als na een tijdje de rust terugkeert, kunnen de brokstukken weer gelijmd worden.

Gegokt en gewonnen

Het omgekeerde gebeurt ook: dan sleurt een perfecte golf de politicus mee naar grote hoogten. Dat overkomt Rutte in 2010. Alles zit mee. De zittende premier, Jan Peter Balken­ende, heeft al zijn glans verloren. Job Cohen, die als burgemeester in Amsterdam de boel bij elkaar hield, is door de PvdA gecast om Geert Wilders te bestrijden, maar de nationale obsessie met immigratie en integratie wordt in 2010 overschaduwd door economische thema’s. Rutte voelt zich op dat speelveld thuis, Cohen en Wilders veel minder.

Uiteindelijk wint Rutte nipt van de PvdA, met één zetel verschil. Geluk en toeval spelen een rol, maar het is aan de politicus om ervan te profiteren. Toen PvdA’er Wouter Bos in 2003 op het Torentje leek af te stevenen, schoof hij op het allerlaatste moment Cohen als premierskandidaat naar voren. Rutte gokt op zichzelf en wint; het begin van zijn politieke decennium.

De eeuwige vrijgezel is getrouwd met de politiek, zeggen zijn vertrouwelingen. Hij leest alles, kijkt alles, hoort alles, maar anders dan zijn voorganger Balkenende reageert hij nooit verbolgen of verongelijkt. Zeker in de eerste jaren wordt de VVD’er als een verademing ervaren. De jeune premier krijgt het voordeel van de twijfel.

Zo overleeft hij uiteindelijk het echec van zijn eerste kabinet met het CDA en de PVV als gedoogpartner. Al na twee jaar, op het dieptepunt van de economische crisis, gaat de coalitie in vlammen op. Ruttes keuze om Wilders aan de borst te drukken, blijkt een misrekening. Toch wordt het hem niet aangewreven door de kiezers. Het CDA en de PVV betalen de prijs. Rutte krijgt een nieuwe kans.

De premier ontpopt zich wederom als een meedogenloze campaigner die niet terugschrikt voor roekeloze beloften. In 2010 beweerde hij al tegen beter weten in dat lastenverzwaringen niet nodig zouden zijn, in 2012 bezweert hij dat er geen euro meer naar Griekenland gaat en dat zijn geliefde hardwerkende Nederlander er duizend euro bij krijgt. Zo lopen de verkiezingen opnieuw uit op een tweestrijd tussen VVD en PvdA. De ideale race voor Rutte: als rechts het tegen links opneemt, wint rechts, althans in deze eeuw.

Het premierschap blijkt daarna een fenomenaal wapen in een versnipperd politiek landschap waarin iedereen permanent is verwikkeld in een strijd om aandacht. Tal van partijen nemen tussen 2012 en 2017 hun verantwoordelijkheid om Nederland door de economische crisis te slepen. Dat geldt in de eerste plaats voor coalitiepartner PvdA, maar ook D66, ChristenUnie, SGP, CDA en GroenLinks zetten in die periode hun handtekening onder pijnlijke akkoorden en bezuinigingen.

Premierbonus

Rutte is immer gul met complimenten voor al zijn partners, drinkt onvermoeibaar kopjes koffie, neemt ze uit eten naar zijn favoriete toko en biedt iedereen ‘comfort’. Maar onder de streep komt de publieke waardering bovenal bij hem terecht, de premier die iedere keer weer mag uitleggen hoe er een geitenpaadje uit een crisis is gevonden. De PvdA wordt in 2017 afgestraft, Rutte strijkt de premierbonus op.

Ook zijn derde kabinet is een beproeving. Rutte laat de golven als vanouds over zich heenkomen, maar de verwering is hem langzaam aan te zien. Zijn pleidooi voor de afschaffing van de dividendbelasting was een debacle, het nieuwe enthousiasme voor een ambitieus klimaatbeleid vindt lang niet iedereen overtuigend en door de stikstofcrisis staat zijn leiderschap ter discussie.

Nieuwe rivalen lopen zich warm. Ruttes rechterflank oogt kwetsbaarder dan ooit door de taaiheid van ­Wilders en de opkomst van Thierry Baudet. Het CDA denkt met Wopke Hoekstra het Torentje te veroveren en op links droomt PvdA’er Lodewijk ­Asscher stiekem van een wederopstanding.

Alles wijst erop dat Rutte in 2021 toch weer de strijd zal aangaan, ondanks alle compromissen, gebroken beloftes en partijschandalen die hij nu meetorst. Binnen de VVD is hij onaantastbaar en zijn tegenstanders zullen hem niet onderschatten. De kiezer heeft deze premier al vaker vergeven.

Zo staat Rutte na al die jaren nog steeds overeind, langer dan iemand voor mogelijk hield toen het decennium begon.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden