Een pamflet voor de evolutie

Midden jaren twintig wilde de Amerikaanse burgerrechtenbeweging een proefproces uitlokken over het wettelijk verbod dat in Tennessee van kracht was geworden op onderwijs in de evolutieleer....

Dat kwam in Dayton enkele gisse notabelen ter ore. Zo'n proefproces, dachten ze, kon een hoop publiciteit betekenen voor hun anonieme stadje. In een plaatselijke drugstore werd natuurkundeleraar John Scopes, die ooit eens voor zijn biologiecollega was ingevallen tijdens een evolutieles, aangeschoten of hij misschien bij een showproces terecht wilde staan.

Scopes stemde toe, mits er een beetje werd voortgemaakt. Nadat ter plekke het proces-verbaal was opgesteld, stapte hij snel op om te gaan tennissen.

Het vormde de opmaat voor de spectaculaire Scopes Monkey Trial die ook ver buiten Tennessee de aandacht trok, vooral doordat beide partijen welbespraakte adviseurs en advocaten inzetten. Scopes won in hoger beroep, maar niet vanwege een inhoudelijke toetsing, maar door een vormfout van de plaatselijke rechtbank.

Het beoogde doel, een uitspraak van het Hooggerechtshof over de wetgeving in Tennessee bleef zo uit, waardoor het verbod op de evolutietheorie - later ook in verschillende andere Amerikaanse staten ingevoerd - gehandhaafd bleef. Het mislukte apenproces legde daarmee feitelijk de basis voor het creationisme met een wetenschappelijk sausje, dat vanaf begin jaren zestig opkwam en in de VS nog altijd een invloedrijke stroming is. Tegenwoordig ook opduikend onder de modenaam 'intelligent design'.

Daartegenover staat het Evolution Project, dat eind 2001 zijn première op de Amerikaanse televisie beleefde: acht uur wetenschapstelevisie met als geheime agenda de evolutietheorie te promoten en de creationisten in de VS de wind uit de zeilen te nemen. De televisieserie wordt begeleid door een zeer uitvoerige website met aanvullende informatie, filmpjes, links en lesmateriaal. Daarnaast verscheen ter ondersteuning een ferm boek: Evolution. The triumph of an idea, geschreven door wetenschapsjournalist Carl Zimmer.

Vanaf eind deze maand zendt Teleac deze televisieserie in Nederland uit. Ter nadere verdieping biedt de educatieve omroep ook het vorig jaar vertaalde boek aan. Evolutie - Triomf van een idee is een kloek werk, hardcover, dat ondanks de vele fraaie foto's en tekeningen toch wat grijs oogt, mede door het nogal kleine lettertje waarin de tekst is gezet.

In 350 pagina's - goed geschreven, heel redelijk vertaald - wordt voor de goed opgeleide leek een uitvoerige en uitstekende toelichting op de evolutieleer gegeven, waarbij Darwin overigens wel heel centraal staat. In de televisieserie is dat nog nadrukkelijker het geval. Die begint met twee afleveringen van elk een uur waarin de reis van Darwin met de driemaster Beagle en de jaren daarna, toen hij werkte aan On the Origin of Species, als een soort docudrama worden uitgewerkt, aangevuld met intermezzo's waarin deskundigen begrippen uit de evolutietheorie uitleggen.

Ook verder lopen boek en televisieserie redelijk parallel: het ontstaan van leven en de uitwaaiiering in ontelbare levensvormen, de rol van uitsterven, co-evolutie - onder meer van mens en ziekteverwekkers, seks als drijvende kracht, de zelfzuchtige genen en veel aandacht over de positie van de mens in de evolutie. Dat alles gelardeerd met historische beschouwingen en aardige, recente voorbeelden.

Met alle risico's vandien. Zo worden de schilderingen in de grotte Chauvet in Frankrijk gedateerd op 32 duizend jaar oud. Onlangs is ernstige twijfel gerezen over die datering. Wat in het boek wordt aangeduid als een mijlpaal - hét moment dat de mensheid de wereld van kunst, symbolen en cultuur binnentrad - speelde zich althans in deze grot waarschijnlijk zo'n 15 duizend jaar later af. Een klein schoonheidsfoutje, meer niet. Belangrijker is de vraag, wat we in Nederland moeten met dit van oorsprong Amerikaanse project.

Het creationisme is hier een latente, marginale stroming gebleven. Zij het wel een met soms moeilijk te weerleggen twijfels. Hoe kan bijvoorbeeld een ingewikkeld attribuut als het oog zijn ontstaan gedurende een evolutieproces dat van toevalsmutaties aan elkaar hangt?

Niet per ongeluk wordt er in Evolutie - Triomf van een idee uitvoerig bij dit soort vragen stilgestaan. In die zin is deze productie, hoe onderbouwd ook, wat pamflettistisch van aard. Teleac biedt met deze serie dan ook alle informatie om creationisten de wapens uit handen te slaan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden