Een paar nitwits erbij, en zo'n Tweede Kamer loopt als een zonnetje

Weer zijn er aanwijzingen dat de toevoeging van willekeurige burgers aan de Tweede Kamer de politiek ten goede komt. Zo lang je maar doet alsof het vissen zijn, of punten in een puntenwolk.

Het lijkt, op het eerste oog, een krankzinnig idee. Laat na de verkiezingen een handvol Tweede Kamerzetels leeg, en nodig bij toerbeurt willekeurig gekozen burgers uit om ze te bezetten, zoals men ook in het oude Athene volksvertegenwoordigers via loting verkoos en men in Angelsaksische landen nog steeds rechtbankjury's samenstelt.

Het resultaat zou wel eens opmerkelijk kunnen zijn: meer democratie, minder politieke spelletjes, en zelfs betere besluiten. Of het wordt juist chaos - ook die mogelijkheid blijft open in de bescheiden waterval van wetenschappelijke studies over het onderwerp die de laatste jaren het daglicht ziet.

Hoe parlementen en andere gekozen besturen precies tot hun beslissingen komen, is vanouds het terrein van politicologen, bestuurskundigen en af en toe een sociaal-psycholoog - maar de laatste jaren bemoeien ook 'harde' wetenschappers als natuur- en wiskundigen zich steeds nadrukkelijker met het terrein. Parlementsleden die een beslissing moeten nemen, is de gedachte, kun je misschien vergelijken met ijzerdeeltjes die in een magneetveld bepalen in welke richting ze moeten gaan staan; of met een school vissen die een bepaalde kant op zwemt. Het voordeel: als er zoiets bestaat als natuurwetten voor parlementariërs, kun je de Kamer misschien verlossen van verstorende politieke kinnesinne.

Of er kan mee worden voorkomen dat luidruchtige eenlingen te veel hun stempel drukken op besluiten, opperde deze week een team onder leiding van ecoloog Iain Couzin in het blad Science.

Couzin bestudeerde in drie computermodellen en in een school vissen in het lab wat er gebeurt als je naast individuen met een sterke mening over welke kant het op moet enkele volledig ongeïnformeerde leken toevoegt. Je zou verwachten dat die individuen gaan meeheulen met de individuen met de sterkste mening, schrijft Couzin, maar het omgekeerde is het geval. In plaats van mee te doen met de hardst roepende, blijkt de groep als geheel zich veel beter te schikken naar het standpunt van de meerderheid.

En dat is 'democratischer', constateert Couzin, in een paper waar je voor de geleerd geformuleerde term 'manipulative agent' zo de naam van Geert Wilders zou kunnen invullen. Al bij 5 procent leken in de groep (omgerekend 7 of 8 Kamerzetels) zou het dempende effect optreden. Waarschijnlijk komt dat doordat de leken beïnvloed worden door de mensen direct om hen heen, zodat ze de meerderheidsmening versterken, aldus Couzin.

Temperen

Nog verder gingen enkele paar maanden geleden de Italiaanse fysicus Alessandro Pluchino en zijn collega's. In een op de computer nagebootst parlement nam het Italiaanse team waar hoe de toevoeging van een groepje willekeurig gekozen, partijloze Kamerleden ervoor zou zorgen dat er niet alleen meer wetten, maar ook wetten met een hoger 'algemeen belang' worden aangenomen, waarschijnlijk doordat de neutrale Kamerleden de tegenstellingen tussen de partijen temperen.

In een parlement als het onze, met meerdere partijen en met fracties die sterk verschillen in grootte, zijn er meer neutrale Kamerleden nodig om het effect te bereiken, schrijft Pluchino: je zou dan al snel dertig tot tachtig leken moeten binnenhalen.

Het enige probleem, zegt hoogleraar management van de publieke sector en modellenexpert René Torenvlied, is dat het de vraag is in hoeverre dergelijke modellen opgaan voor de werkelijkheid. Pluchino's 'parlementariërs' bijvoorbeeld zijn slechts punten in een grafiek.

'Ik vind dit geweldig onderzoek om te lezen', zegt hij over de studie van Couzin. 'Maar laten we wel zijn: parlementsleden zijn geen vissen.' Twijfels heeft hij vooral over de vraag of je een burger die wordt toegevoegd aan een parlement nog een leek kunt noemen. 'De studie heeft het in feite over deelnemers die volstrekt ongeïnteresseerd zijn. En bij kwesties als ritueel slachten of integratie zijn er maar weinig besluitvormers die het niet interesseert.

De Groningse hoogleraar organisatiegedrag Bernard Nijstad wijst er bovendien op dat in mensengroepen ook leken geïmponeerd zullen worden door de hardst roepende. 'Een organisatie van vergaderende mensen is één geheel. Heel anders dan die school vissen, waar de besluitvorming is verdeeld over meer plekken.' Afgezien daarvan is het de vraag of altijd de meerderheid gelijk heeft, zegt hij. 'Copernicus had gelijk toen hij stelde dat de aarde rond de zon draait, maar hij was de minderheid.'

Toch zijn er ook aanwijzingen dat modellen als die van Couzin en Pluchino een kern van waarheid kunnen bevatten. Toen de Duitse theoretisch-fysicus Dietrich Stauffer eens de verkiezingen van Brazilië modelleerde in de computer, gebaseerd op het gedrag van magnetische deeltjes in een klont ijzer, kwamen zijn uitkomsten griezelig nauw overeen met de werkelijkheid.

'Het is een spannend terrein', zegt Torenvlied. Zelf werkte hij enkele jaren geleden mee aan een model dat de besluitvorming in de EU nabootst. Daaruit bleek dat de president van de Europese Raad van regeringsleiders (momenteel Herman van Rompuy) écht meer invloed heeft op wat er wordt besloten - met name in de laatste fase van de besluitvorming. Een andere modelstudie bewees eens dat het keuzegedrag bij het Eurovisie Songfestival 'verschrikkelijk partijdig' is, zegt Torenvlied. Ook daar waren de harde wetenschappers van de partij: 'Als fysici zich ermee bemoeien, zie je meteen dat het wiskundige gereedschap veel uitgebreider is.' De keerzijde: 'Het gevaar is dan wel dat het heel complexe modellen worden, die verder af staan van het echte, individuele gedrag.'

Dat vindt Nijstad ook. 'Het is een erg goed idee om te proberen menselijk gedrag vanuit een simpel model te begrijpen. Realiseer je alleen wel dat het in werkelijkheid niet altijd zo werkt.'

Ach, het valt op zijn minst te proberen, denkt Pluchino intussen. 'Vandaag de dag denken de meeste mensen dat democratie verkiezingen betekent. Het zou interessant zijn om de consequenties van verschillende electorale systemen te bestuderen. Wij denken dat willekeurige selectie van parlementsleden van pas kan komen.'

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden