Een overdekte, overdakte doolhof

De medina van Tunis is in oppervlakte een van de grootste en tevens een van de best geconserveerde van de Arabische wereld....

TOEN DE Fransen het in de tweede helft van de vorige eeuw in Tunesië voor het zeggen kregen, legden ze in de hoofdstad van het protectoraat net zulke brede en lommerrijke boulevards aan als thuis. Erlangs zetten ze hoogbouw met veel ramen en balkons aan de straatkant. Ze zagen erop toe dat op het trottoir rond de stammen van de jonge aanplant cirkelvormige metalen roosters kwamen te liggen, gingen langwerpige broden bakken, hesen de kinderen in een schooluniform en spraken af in het Café de la Paix op de hoek.

Zo kwam in Tunis de Avenue Habib Bourguiba tot stand, met in het verlengde de Avenue de France, die abrupt halt houdt bij Bab Bhar, de oostelijke toegangspoort van de medina, die eeuwenlang deel uitmaakte van de nu geslechte verdedigingsmuur. Hier vertakt de Avenue de France zich, smalletjes: als Rue al Jazira in zuidelijke richting en noordwaarts als Rue Mongi Slim (maar na elke bocht veranderen de namen weer). Straatjes die als een rafelige strop het oude Arabische stadshart omsluiten, met de 'eindeloos draaiende stegen vol licht die opgesloten liggen tussen de lage witgekalkte huizen' (Guy de Maupassant in De Tunis à Kairouan). Rijdend verkeer kan zich met veel moeite om de medina heen wurmen, in oppervlakte een van de grootste en tevens een van de best geconserveerde van de Arabische wereld.

De medina ontstond dertien eeuwen terug op een landtong tussen een inham in de Golf van Tunis en het zoutmeer Es-Sejoumi, in de oudheid al een knooppunt van handelsroutes van de Feniciërs, die het nabijgelegen Carthago stichtten, en de Romeinen. De dicht opeenstaande bebouwing rond de Zitouna-moskee ('Olijfboom'-moskee), de alleroudste kern van de medina, wordt in alle richtingen doorsneden door een stegen- en stratendoolhof, soms overdekt, hier en daar doodlopend, met onverwachte bochten en hoeken, die voortdurend de lichtval doen wisselen en een wat onderontwikkeld oriëntatievermogen doeltreffend ontregelen.

Een paar van die honderden straten slechts zijn populair bij de toeristen: de Rue Jamaa Zitouna, die van de Bab Bhar en de Place de la Victoire erachter in een rechte lijn naar de moskee leidt, en een paar aangrenzende soeks. Daar drukken kooplieden de vakantieganger een leren tas in de hand, ze houden opgezette schorpioenen omhoog, schoenen, waterpijpen, T-shirts, alvast bedrukt met het logo van het Hard Rock Café Tunis, terwijl het nog maar de vraag is of er ooit zo'n met rock-parafernalia behangen etablissement zal komen. Of een vriendelijke jongeman leidt je de trappen op naar een ommuurd plat dak waar je zomaar van een fenomenaal uitzicht kunt genieten (nog meer ommuurde daken), waarna hij je een verdieping lager graag nog even voorstelt aan zijn neef die toevallig is omringd door werkelijk de allermooiste tapijten. 'U wilt weer naar buiten? Oké, zeg maar welke prijs u zelf in gedachten had.' In de hoek zit een besje bij een getouw te doen alsof zij deze kleurenpracht geheel op eigen kracht bij elkaar heeft geweven.

Voor Het Vaderland legde Louis Couperus zijn indrukken vast van de 'overdekte, overdakte' winkelstraten van de Arabische wijk. 'Het is alsof in de soeks nog nimmer het woord machinaal heeft weêrklonken en de toerist, die door dit labyrint van overwulfde of slechts met planken beschutte straatjes en slopjes dwarrelt, wordt bijzonder bekoord door al dit schilderachtige handwerk, dat hij voor zijn ogen in kleine zondoorstreepte werkplaatsjes ziet gebeuren.'

In de jaren zestig zag het ernaar uit dat het meer dan duizend jaar oude stadshart ten offer zou vallen aan slopersbal en asfalteermachine. Ten westen van de medina, hemelsbreed luttele kilometers van de min of meer doodlopende Avenue de France vandaan, zetten zich andere brede avenues voort. Wat lag in die jaren van kortzichtig vooruitgangsdenken meer voor de hand dan een beetje kaalslag plegen, zodat die wegen efficiënt op elkaar konden aansluiten en de medina niet langer zo'n lastig obstakel zou vormen?

Een storm van protesten van intellectuelen en politici - naar bewoners werd in die tijd zelfs niet pro forma geluisterd - mondde uit in de oprichting van een organisatie die niet alleen dit onzalige plan moest zien te verijdelen, maar zich vooral ook zou inzetten voor renovatie van het historische, maar deels vervallen stadsdeel. Met steun van de Unesco werd de Association Sauvegarde de la Médina de Tunis (ASM) opgericht. Precies dertig jaar geleden kocht de gemeente Tunis het in een van de rustigste delen van de medina gelegen paleis van een adellijke familie, het negentiende-eeuwse Dar Lasram. Het werd het eerste renovatieproject waarop de ASM haar krachten kon beproeven.

'Toen dit hier klaar was', zegt ASM-coördinator Zoubeïr Mouhli - een van de veertien architecten in vaste dienst - in zijn kantoor, een voormalig paleisvertrek vol opgerolde bouwtekeningen, foto's en maquettes, 'konden we echt aan de slag.' Eerst moest bijna tien jaar lang studie worden verricht, 'onder meer met behulp van radiografie', van de manier waarop de 270 hectare metende medina in elkaar stak, want er stond niets op papier. De huizen leunen rond hun binnenplaatsen op onvermoede en niet altijd even logische manieren tegen elkaar aan; even ergens een wandje weghalen is er niet bij.

Een andere complicatie was aanvankelijk de overbevolking in vooral de oukalas, de voormalige betere woonhuizen die in de jaren dertig waren opgedeeld in kamertjes. Zo konden ze als logement dienen voor de stroom alleenstaande mannen die hun geluk in de stad kwamen beproeven. Toen Tunesië in 1957 onafhankelijk werd, nam de trek naar de hoofdstad zorgwekkende vormen aan. Langs de stadsgrenzen verrezen de beruchte gourbivilles, hutjeswijken.

Toen de ASM op het toneel verscheen, waren de oukalas in het centrum aan het verworden tot onhygiënische en brandgevaarlijke huurkazernes waar uit alle vertrekken kinderrijke gezinnen puilden. Voor hen liet de gemeente op voorspraak van de ASM buiten de medina met voortvarendheid betaalbare huurkoophuizen bouwen. Twaalfhonderd van de armste families konden, ongeacht hun samenstelling, terecht in een tweekamerwoning met keuken en badkamer. Totale vloeroppervlakte 42 vierkante meter. Honderdduizend mensen bleven in de medina wonen.

0 ERTIG jaar na haar oprichting hebben de architecten van de ASM en de zeventig handwerklieden in vaste dienst er mede toe bijgedragen dat paleizen, badhuizen, moskeeën, winkels, mausoleums, voormalige barakken (die inmiddels de nationale bibliotheek onderdak bieden), werkplaatsen en woonhuizen geheel of gedeeltelijk van de ondergang konden worden gered. Het grootste knelpunt blijven de kosten, die door een vrij armlastig land als Tunesië niet alleen kunnen worden gedragen. Coördinator Mouhli is over de recente bereidwilligheid van de Unesco - 'we zijn klaarblijkelijk niet arm genoeg' - minder te spreken dan over de incidentele steun van bijvoorbeeld het in Koeweits oliegeld zwemmende Fonds Arabe du Développement Economique et Social, dat opeens met vijftien miljoen dollar over de brug kwam.

El Hafsia was een van de buurten in de medina, die er slecht aan toe waren. Het is een van de weinige plaatsen waar wel moest worden gesloopt, omdat sinds de jaren twintig hoegenaamd geen onderhoud was gepleegd. Het team van de Association Sauvegarde de la Médina zette er in twee fasen nieuwbouw neer die zo harmonieus in de bestaande bebouwing is opgenomen dat de bedenkers voor hun prestaties tot tweemaal toe de Aga Khan Prijs voor Architectuur in ontvangst mochten nemen.

Voor het echte restauratiewerk zijn de nodige kennis en het bijbehorende vakmanschap nog volop aanwezig. Zouhli: 'In de loop der eeuwen is niet zoveel veranderd aan onze manier van bouwen. Veel is nog gewoon handwerk zoals dat al generaties lang vrijwel ongewijzigd wordt beoefend. We komen eigenlijk nooit voor verrassingen te staan, al zal ik niet beweren dat we volledige authenticiteit kunnen nastreven. Een tegelbakker zal niet helemaal dezelfde decoratie kunnen aanbrengen als zijn voorganger van zoveel eeuwen geleden, maar het zijn in principe dezelfde patronen en het ambacht zelf is springlevend.'

Een permanente handicap blijft de lastige bereikbaarheid van de renovatie-objecten in de medina. Bouwmaterialen moeten via een onlogische wirwar van te smalle straatjes worden aangevoerd. Geld om af en toe een helikopter in te zetten is er niet. Elke partij stenen en cement, ieder brok marmer, elke lading hout laveert op kleine platte wagens, voortgetrokken door een soort speelgoedtractor, moeizaam tussen de huizen door.

De woonomstandigheden zijn sterk verbeterd, maar het eind is nog niet in zicht. In de medina is overal elektriciteit en vanaf balkons, binnenplaatsen of tussen de waslijnen op de daken zijn schotelontvangers op de meestal wolkenloze hemel gericht. Dat het drinkwater sinds de jaren zeventig via leidingen de huizen wordt binnengevoerd, heeft echter niet alleen voordelen gebracht. Nu de bronnen na zoveel eeuwen niet langer worden benut, is het waterpeil geleidelijk gestegen, met als gevolg een hardnekkige en bijna niet te bestrijden vochtigheid in de woningen. Zouhli: 'We proberen te bevorderen dat de kraan wat vaker dicht blijft en dat er weer regelmatig water wordt geput. Dat lijkt voorlopig de enige oplossing.'

Couperus bezocht ook onder meer de soek van de teinturiers, 'waar in gemetselde, oeroude, stenen kuipen, vierkant en rond, de wollen en katoenen stoffen worden gedrenkt in kleurstof door de bezige ververs, wier blote harige armen rood, blauw en zwart tot de ellebogen zijn oversmeurd'. Ook zwierf hij door de Souk des Tamis, waar ronde zeven werden geweven 'aan een weefgetouw dat veel op de grote en antieke harp van een bard gelijkt', en zag hij de schoenmaker 'met handige scharen het Arabisch schoeisel bij duizenden snijden'.

Ook die straatjes dragen nog dezelfde namen, alleen dompelen de teinturiers er niet langer hun stoffen in kleurige verfbaden. In plaats daarvan zie je de prachtigste vissen naast blikjes met insecticiden liggen, sandalen en onderbroeken naast koekenpannen hangen, zonnebrillen spiegelen tussen zakken vol geurige kruiden.

Niet veranderd is die wonderbaarlijke lichtval, soms op een raadselachtige manier gefilterd, dan weer hard terugkaatstend van een wit stuk muur, onder een poort opeens verdrongen door gelig kunstlicht, even verderop weer een milde gloed werpend op zoiets prozaïsch als de losse kop van een pas geslachte geit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden