Een Oscar voor voetbalontknopingen

Wie weet prolongeert FC Twente zondag de landstitel, maar de eredivisie lonkt naar weer een beslissing op de slotdag, met drie kanshebbers: FC Twente, Ajax en PSV.

Op 29 april 2007, de dag waarop het woord spanning in voetbal wordt herschreven, vat tv-presentator Tom Egbers de ontknoping van de eredivisie als volgt samen: 'Adembenemend. Bloedstollend. Krankzinnig. Gruwelijk. Niet te harden qua heerlijke opwinding, en onvoorstelbaar spannend.'

Een afloop, een film waardig. Het script vóór de laatste speelronde is duidelijk: koploper AZ wordt kampioen. Simpel. Maar alles verloopt anders dan gedacht op die vreemdste middag in de geschiedenis van de eredivisie. PSV veert op. Slaat Ajax toe? Worstelt AZ zich naar boven? Uiteindelijk grist het al geslagen gewaande PSV de schaal weg.

Filmregisseur Pieter Kuijpers, specialist in spannende films als Van God Los en TBS, ziet het draaiboek duidelijk voor zich. 'Je ging bijna vermoeden dat het allemaal zo was bedacht, net als in de film.' Hoe PSV zijn voorsprong had zien verdwijnen in de voorgaande weken en trainer Koeman al bijna was ontslagen.

Hoe die andere trainer, Van Gaal, glorieerde met AZ en uiteindelijk knullig ten onder ging bij Excelsior, waarna duizenden rood-witte kampioensshirts naar de dump konden. Hoe Ajax in Tilburg strandde op één doelpunt. Kuijpers: 'Bij die ontknoping zou je al de ondergang van DSB en Scheringa kunnen betrekken, hoewel die zich pas twee jaar later voltrok. Maar in een film mag je uitvergroten en fantaseren. Je mag rommelen met de realiteit.'

Het was een dag van bittere tranen, verstikkende hitte en aan de radio gekluisterde oren. En het lijkt of de eredivisie sindsdien poogt dat scenario van 2007 te herhalen, hoewel het nog nooit zo perfect is gelukt als in het bijna niet te overtreffen modeljaar. Uiteindelijk waren Rocky II, III en IV ook mindere films dan het eerste epos over bokser Rocky Balboa.

Sinds 2007 vielen alweer twee beslissingen op de laatste dag; in 2008, uiteindelijk simpel in het voordeel beslist door PSV, en vorig seizoen met de kanshebbers Ajax en FC Twente, dat door de vroege voorsprong bij NAC de spanning vroegtijdig wist te temmen.

2011 is in potentie weer rijp voor een Oscar onder de voetbalontknopingen, mits de beslissing dit weekeinde uitblijft. De kampioensschaal is zondag al in Enschede, waar FC Twente bij winst op Willem II de titel prolongeert, onder de voorwaarde dat Ajax dezelfde middag verliest bij Heerenveen en PSV thuis gelijkspeelt tegen Vitesse.

In zekere zin kun je parallellen trekken met het spannende boek of de thriller op het witte doek. Het grootste verschil: boek en film zijn meestal vooraf bedacht, met uitgewerkte karakters. In de sport kun je veel analyseren van te voren, maar als de wedstrijd is begonnen, komen toeval en geluk om de hoek kijken, en verliezen de regisseurs (de trainers) grip op hun bedenksels.

Thomas Ross, thrillerauteur uit Den Haag en voetballiefhebber als fan van ADO (met een dochter die voor FC Twente juicht): 'De schrijver kan elke plotwending verzinnen. Je zet de lezer voortdurend op het verkeerde been. Dat is in het voetbal niet zo. Het zou frappant zijn als scheidsrechter Kuipers vorige week was omgekocht om Engelaar de rode kaart te geven.

'Voor mij is het daadwerkelijke schrijven van het boek soms een verschrikkelijk proces. Het hele verhaal is al uitgedacht. Overal hangen gele plakblaadjes aan de muur, met uitgeschreven teksten. Maar soms bedenk ik onderweg dat het beter is dat iemand niet doodgaat. Dan moet alles anders en dat kost tijd.'

Die onverwachte wendingen van het plot, daarvan leeft de eredivisie. De competitie eindigt dus pas écht spannend als de beslissing dit weekeinde uitblijft. Voor dat scenario is het bijvoorbeeld perfect als PSV morgen wint van Vitesse, Ajax gelijkspeelt bij Heerenveen en FC Twente wint van Willem II.

Als dat zo is, blijft alles te fantaseren over. Dan is volgend weekeinde eerst de bekerfinale tussen uitgerekend FC Twente en Ajax, in de Kuip. Niemand weet dan hoe serieus de ploegen die wedstrijd zullen nemen, terwijl PSV op 8 mei rustig toekijkt.

En dan volgt, in het ideale scenario, een zalige, zwoele aftelweek. Hier en daar ontstaat reuring in de kranten over de aangewezen scheidsrechters, of over een akkefietje met beelden uit het vorige weekeinde, met een vooronderzoek als toetje.

Op 15 mei, de slotdag, is het zonnig en broeierig. PSV kan nog kampioen worden als het wint bij FC Groningen. Ajax en Twente wanen zich kansrijk. Ajax kan de titel door een zege op Twente eventueel in handen van PSV doen belanden. De kansen wisselen voortdurend. Langs de Lijn blaast dan stoom van de overslaande stemmen uit de radio. Bezwete fans sterven duizend doden of zappen eindeloos langs de kanalen van hoop op Eredivisie Live.

Ja, dan is het warempel even een film die de ogen doet sluiten van spanning. Dan is het een boek dat pagina's doet verslinden. Pieter Kuijpers noemt de spaghettiwestern The Good, the Bad and the Ugly van Sergio Leone met drie bandieten en een razend spannende ontknoping, als metafoor voor de apotheose.

Met bandiet Angel Eyes loopt het slecht af. Blondie is bij de afrekening in de slotact de grote winnaar, terwijl Tuco redelijk wegkomt bij het verdelen van de buit, goud.

Kuijpers laat de camera denkbeeldig draaien en prikkelt de fantasie. FC Twente is the Good. Een fijne, redelijk onbevlekte ploeg, een club in opbouw, zeg maar de nieuwe topclub aan het Nederlandse firmament. Mooi stadion, ervaren spelers.

Ajax is the Bad. Er is zo veel gebeurd in het seizoen van de revolte van Cruijff dat het niet in een paar takes past, maar toch is de ploeg met dank aan wonderbaarlijke spelingen van het lot in de strijd gebleven. PSV is the Ugly, met zijn lelijke, saaie voetbal. Kuijpers ziet PSV afvallen, gelijk Angel Eyes, terwijl Ajax en Twente als de andere bandieten de buit verdelen. Eerst wint de een de beker, dan de ander de titel, de hoofdprijs. Einde verhaal.

Regisseur of auteur mengen feiten en fictie tot een oneindig spannend verhaal, voortdurend aan de werkelijkheid sleutelend. Zo deed Kuijpers dat met zijn film Van God Los over de Bende van Venlo. In werkelijkheid bleven de criminele jongens leven, in de film stierf een aantal van hen.

De werkelijkheid van de eredivisie is bijna filmisch. PSV stond het langst bovenaan, doch stortte in. De trainer (Rutten) oogt onzeker en weet zijn spelers niet tot het uiterste te motiveren, terwijl de held (Afellay) halverwege van de bühne is verdwenen om juist in deze week een hoofdrol voor zich op te eisen bij zijn nieuwe werkgever Barcelona.

Kampioen FC Twente is redelijk stabiel, zonder het niveau van vorig seizoen te bereiken. Maar dat hoeft ook niet want, zoals middenvelder Theo Janssen liet optekenen, PSV en Ajax spelen ook 'als een drol'. En Ajax tart elke beschrijving. Thomas Ross haalt de Verelendung van Marx aan, de door de Duitse denker beschreven, voortdurende verslechtering van de positie van het proletariaat, alvorens de revolutie losbarst.

Ajax kon een hevige neiging tot zelfvernietiging niet onderdrukken, met mannen die weglopen en ruziën, met Cruijff die de zaak volledig overhoop haalde. Het zijn schitterende gegevens voor literatuur of film. Ross: 'Het lijkt erop alsof de ploeg als een feniks is herrezen uit de as.' Kuijpers: 'Als ze winnen, wie is er dan nog over om te juichen?'

Maar film is film, gestuurd door de regisseur. Het loopt goed af of niet. Het boek is een boek, ontsproten aan de fantasie van de schrijver. Het krijgt een vrolijk einde of juist niet, afhankelijk van wat de auteur beoogt.

Maar het voetbal is echt, de spanning zinderend, de afloop ongewis, hoewel het soms dus lijkt alsof op een groot platform boven de eredivisie een almachtige regisseur zijn opdrachten in de oortjes van de scheidsrechters en trainers dreunt. Het volk begint er al aan te wennen. Op de fans van de kanshebbers na, willen ze het ultieme scenario, de wisselende kansen, de uitputtende ontknoping, de tranen van vreugde en verdriet.

Ze willen aftellen. Zondag dus geen beslissing. Dan de bekerfinale. Opwarmertje. Dan de oplopende, overal voelbare spanning. Je merkt het nu al. Gregory van der Wiel verzucht op Twitter: 'Shit, ik wil mijn derde ster.' Ajax krijgt een derde ster op het shirt als het zijn dertigste landstitel haalt.

PSV predikt rust na de nederlaag bij Feyenoord en trainer Rutten meldt dat zijn spelers weer gretig zijn. FC Twente liet sportpsycholoog Bill Beswick, vorig seizoen geïntroduceerd door Steve McClaren, invliegen om met spelers te praten over spanning.

Met reële spanning omgaan, dát is de kunst. Sportpsycholoog Jan Huijbers: 'Spanning is onvermijdelijk maar ook noodzakelijk, omdat anders de intensiteit ontbreekt om in concentratie te komen.

'Zie het als de Neanderthaler die onverwacht de sabeltijger tegenkomt. De haren rijzen hem te berge van schrik. Maar de meest gemaakte fout is de spanning niet te accepteren. Je móet opgewonden zijn. Het lichaam dat in de presteerstand staat met bijbehorende vaatvernauwing voor het zuurstoftransport, reageert met plaatselijke vaatverwijding op het streven om rustig te willen zijn. Zware benen zijn daarvan het gevolg. Spelers die zich aan deze mentale blunder bezondigen, gaan als trage koeien over de wei en komen overal een stapje te laat. Als dat eenmaal gebeurt, slaat de verlamming over op het hele team, omdat niets schijnt te mogen lukken. Daarna slaat de faalangst toe.'

En dat is een heel andere angst dan de angst die films en boeken oproepen.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden