Een orakel is een schim waar niet tegenop valt te boksen

Nu trainer Martin Jol bij Ajax is opgestapt en wordt opgevolgd door een van de protegés van Johan Cruijff dient de vraag zich nóg nadrukkelijker aan: tot hoe ver reikt de macht van het 'Orakel van Barcelona'?


'Dit lost niks op', zegt Johan Cruijff over het verrassende besluit maandagavond van Martin Jol om Ajax de rug toe te keren. Weer zo'n ouderwets onnavolgbare schijnbeweging van de clubicoon. Heeft Cruijff niet een beetje meegeholpen aan dat vertrek?


Sinds het Orakel een paar weken geleden in De Telegraaf zijn gal spuwde over de club die toen nog zo ongeveer de ranglijst aanvoerde, is Ajax in opperste verwarring. Van de weeromstuit werd er nadien nóg slechter gevoetbald.


Jaren achtereen bood voetbaljournalist Johan Derksen het 'Orakel van Barcelona' een podium voor de Grote Boodschap. De hoofdredacteur van Voetbal International belde wekelijks met Johan Cruijff om te vernemen waar de meester zich nu weer druk over maakte. Cruijff vond en vindt altijd iets.


Wat hij zei, transformeerde zo maar tot een column. Van Cruijff. Derksen: 'Belde je Johan op. Die was meestal aan het wandelen, in de dierentuin of zo, met een kleinkind. Johan riep een paar dingen en daar moest ik dan chocola van maken.'


Zo moeilijk is het niet, Orakel zijn.


Al word je het niet zomaar. Een Orakel moet uiteraard iets te melden hebben en de onbedwingbare wens voelen, gehoord te worden. Die neiging vindt moeiteloos een uitweg: een Orakel heeft toegang tot de media. Dat privilege is danweer gebaseerd op reputatie. Aan het verleden denkt het Orakel graag terug: vroeger ('met mij') was het allemaal heel wat beter.


Inderdaad verging het Ajax vroeger beter dan nu en dus achtte Johan Cruijff het vorige maand hoog tijd de club er weer eens flink van langs te geven. In zijn 'column' in De Telegraaf. Als een Orakel spreekt, krijgen de woorden als vanzelf een extra dynamiek. Zeker als het transportmiddel, de krant van Wakker Nederland, niet te beroerd is om vol gas te geven.


Moord en brand op de voorpagina, met Ajax als slachtoffer? Barcelona is ver weg. 'Zal Cruijff een zorg zijn, hij ziet die krant niet eens', lacht Johan Derksen. 'Hij heeft zijn supportershart laten spreken. Klaar.'


Komende dinsdag kiest Ajax een (deels) nieuwe ledenraad. Een bijeenkomst die geruisloos zou zijn gepasseerd, ware het niet dat het Orakel van Barcelona dat moment aangreep om eens flink in de bus te blazen. Portee van de boodschap: zo ongeveer alles is/gaat fout bij Ajax, van op het veld tot in de directiekamers. Oud-voetballers, hij is er toevallig een, moeten het meer voor het zeggen hebben. Onmiddellijk trilde de club op de grondvesten en barstte een brede maatschappelijke discussie onder de supporters los.


Zoveel tumult teweegbrengen vanuit de luxe positie die 'afstand' heet, is maar weinigen gegeven. Het wemelt in de polder van de kleine orakels die de pers snel weten te vinden, en vice versa. Die veroorzaken meestal een rimpeling in de vijver. Eeuwige premierskandidaat Herman Wijffels is er zo een.


In het bedrijfsleven is het fenomeen ook niet onbekend: de voorganger die het bedrijf niet kan loslaten en graag belangeloos en luidruchtig advies geeft. Bij Randstad sidderen ze nog steeds bij het horen van de naam van oprichter Frits Goldschmeding.


'Weet je wie een orakel is?', denkt Derksen even mee. 'Youp! Even boos maken over helpdesks en die hele wereld siddert.' Van 't Hek is meer actievoerder die inderdaad wel altijd toegang heeft tot het juiste transportmiddel. Een orakel van dit type richt de pijlen op het eigen, oude nest. Nooit te beroerd om uit te leggen hoe het moet.


Ook in tal van maatschappelijke sectoren zijn kleine orakels te vinden. Net als Dr Clavan (Kees van Kootens onvergetelijke archetype van de 'deskundoloog') worden ze veelvuldig geraadpleegd door de pers.


Ontwikkelingshulp onder vuur? Jan Pronk gebeld. De VVD heeft geen oog meer voor natuur en milieu? Pieter Winsemius staat op. Maar echt spannend wordt het pas als de Orakels met de grote O, zoals Cruijff, het zwijgen verbreken.


Als Hollands Orakel met die kapitale O kent het 63-jarige erelid van Ajax misschien maar één gelijke. Niet toevallig ook een erelid, maar dan van een politieke partij. VVD-coryfee Hans Wiegel (69) heeft ook altijd een mening, toegang tot de media en 'leeft' op reputatie. Ook in zijn geval leidt een 'advies' snel tot rumoer.


'Ze kunnen het niet laten, hè?', zegt voormalig politiek leider van de VVD Ed Nijpels als hem wordt gevraagd naar de overeenkomsten tussen zijn voorganger en Cruijff. 'Ze hebben beiden een grote liefde en ze hebben allebei de overtuiging dat ze de juiste visie hebben op wat er moet gebeuren.'


Nog zoiets: het Orakel mag graag de hoop levend houden dat het dan maar zelf orde op zaken komt stellen. Maar doet dat uiteindelijk niet. Of het moppert wat dat het er de gelegenheid niet toe krijgt. Maar als de club er een zooitje van maakt, zwijgt het Orakel nooit.


Het nu al legendarische CDA-congres van 2 oktober in Arnhem, waar goedkeuring werd gegeven aan het kabinet-Rutte, staat te boek als een uitzonderlijk massale politieke bijeenkomst. Maar die verbleekt bij Bleiswijk 1989. Toen speelde het 'slapende' VVD-lid Hans Wiegel het klaar om 8.000 liberalen naar de veilinghal te trekken. De kwakkelende partij onder leiding van Joris Voorhoeve moest worden gered.


Hoe hinderlijk is het om steeds maar weer met het Orakel te worden geconfronteerd? Worden de publieke interventies ingegeven door bezorgdheid - vooruit, liefde - of is eerder sprake van onuitroeibare bemoeizucht en machtswellust?


'Hans Wiegel is een politieke onemanshow', blikt de vroegere VVD-leider Joris Voorhoeve terug op zijn ervaringen met (toen) het Orakel van Ljouwert, later het Orakel van Diever en nu dat van Heeze. 'Hij weet met een à twee zinnen opmerkingen te plaatsen waardoor de handen op elkaar gaan. Hij kan een snaar raken en weet dat publicitair uitstekend uit te spelen.'


Voorhoeve is er de man niet naar om lelijke dingen te zeggen over Wiegel. Hoe zeer er ook verschillen van mening waren. 'De invloed die Wiegel in de partij behield, maakte het voor mij niet gemakkelijker. Hij was veel bekwamer dan ik in de omgang met de basis van de partij.'


Aan de schaduw van Wiegel viel domweg niet te ontsnappen, erkent Voorhoeve. Als partijleider bracht hij eens een werkbezoek aan de Achterhoek. Daar werd hij door een oude boer aangesproken op zijn beleid. Wat 'sien boas' daarvan vond. 'Die man bedoelde dan Wiegel.' Het Orakel werd overal gehoord en ook de macht reikte ver. In de jaren nadien ontwikkelde de VVD-leiding in Den Haag een nieuwe strategie: Wiegel zoveel mogelijk negeren. Bij zijn aantreden als nieuwe VVD-leider stuurde Frits Bolkestein voorzitter Dian van Leeuwen naar Leeuwarden met de boodschap dat het nieuwe bewind geen behoefte meer had aan ongevraagde adviezen. Bolkestein kon zich dat permitteren: in 1990 werd het Wiegel tijdens een partijcongres bijna weggehoond. Vooral de progressieve vleugel van de VVD vond al dat gestook via De Telegraaf (zoals het jaar tevoren, over het reiskostenforfait) wel mooi geweest.


Anderzijds en verwijzend naar dat Orakel in Barcelona: de supporters vormen niet het partijcongres. Zo makkelijk bleek Wiegel niet tot zwijgen te brengen. Altijd zijn er nog de vrienden van de media. Nog tot op de dag van vandaag (columnist in De Pers en bij Uitgesproken WNL) is er geen ontkomen aan de visie van Wiegel of diens 'advies'.


Ed Nijpels, in tweeërlei opzicht (partijleider, commissaris van de koningin) een opvolger: 'Op een gegeven moment ben je wel uitgeadviseerd. Ik denk dat de invloed van Cruijff op Ajax aanzienlijk groter is dan die van Wiegel op de VVD.'


Bij die woorden gaan de gedachten terug naar 2007, het moment waarop de VVD trilde op de grondvesten en Wiegel implosiegevaar toevoegde. In de strijd om het leiderschap tussen Mark Rutte en Rita Verdonk koos hij opzichtig partij voor de laatste. Dat 'advies' werd - naar later bleek heel verstandig - door het VVD-congres in Veldhoven genegeerd.


Vrij naar wat er dit jaar in het CDA speelde: de weinig vleiende toevoeging 'mastodont' bleef Wiegel sindsdien bespaard. Zo gaan we binnen de VVD niet met elkaar om, zegt Ed Nijpels. Stef Blok was nog maar net benoemd tot de nieuwe fractievoorzitter, of hij had een lunchafspraak met het Orakel. Nijpels: 'Het devies voor de fractievoorzitter luidt: probeer oude partijtijgers te vriend te houden. Maar dat zegt niets over de invloed die zo iemand nog heeft.'


Dat is nu precies wat Barcelona veel 'verstandiger' doet dan Ajax, zegt Johan Derksen als het Orakel Cruijff ter sprake komt. 'Over Barcelona heeft hij de afgelopen jaren ook heel veel gezegd, maar daar wordt hij op zijn minst serieus genomen. Daar voelt niemand zich meteen enorm gekwetst als Cruijff wat vindt. Moet je bij Ajax zien: daar schiet iedereen in een stuip. Of ze zetten hem weg als roeptoeter.'


Als het Orakel van Barcelona over Ajax spreekt, treden inderdaad die mechanismen in werking. Een maand nadat Cruijff via De Telegraaf voor de zoveelste keer genadeloos uithaalde naar de club van zijn jeugd laten de reacties zich ruwweg aldus samenvatten: van 'Die film kennen we al' via 'Hij heeft toch gelijk? Het spel is bedroevend' tot aan 'O jé, Cruijff! We moeten in actie komen!'


Dat laatste refereert aan de klassieke uitleg van het woord 'orakel': de verkondiger van de onomstotelijke waarheid; die onmetelijke grootheid bij wie men, ten einde raad, het oor te luister legt. Zo groot en machtig is Cruijff (alsook zijn spreekbuis) dat ingevoerden bij Ajax liever niet on the record willen reageren op de laatste donderpreek. Voormalige bazen bij Ajax bedanken vriendelijk voor de eer.


Die recente donderpreek bevatte zeker waarheden, erkent een bron bij Ajax. Tegen de klassieke huisstijl van Ajax, aanvallen met vleugelspelers, wordt al tijden lang gezondigd. Het spel is niet om aan te zien. Kennelijk heeft trainer Martin Jol daaruit zijn conclusies getrokken.


Maar het Orakel heeft de laatste jaren wel aan geloofwaardigheid ingeboet, zegt deze bron. Cruijff blijft maar tegen zijn oude club aanschoppen en de manier waarop hij dat doet, vroeger via de NOS en Voetbal International, nu via De Telegraaf, zet kwaad bloed.


Zou het dan toch pure machtswellust zijn? Het vreemde aan Cruijff is, zeggen velen, dat hij in de directe omgang de zachtmoedigheid zelve is. Maar de schreeuwerige betweter huist ook in hem.


In februari 2008 kondigde Cruijff aan dat hij bereid was technische baas van Ajax te worden. Onmiddellijk boog de clubleiding deemoedig het hoofd. Na het eerste de beste meningsverschil met zijn protegé en nieuw aangestelde trainer Marco van Basten keerde de veronderstelde deus ex machina weer terug naar veiliger hoogten.


Dat is zo erg aan de terugkerende boodschap, zegt de Ajax-bron: als Cruijff via De Telegraaf zijn gal spuwt, beginnen door de wol geverfde clubmanagers te trillen en neemt de waan van de dag de overhand. 'Een Orakel is een schim waar niet tegen valt op te boksen.'


'Cruijff wordt gewoon misbruikt door De Telegraaf', denkt Johan Derksen die 'geamuseerd' naar het nu ontstane gewoel kijkt. 'Er moeten nu ineens meer oud-spelers in de ledenraad van Ajax komen. Van het gehalte ben ik niet onder de indruk. Peter Boeve, Edo Ophof, Barry Hulshoff. Tsjonge. Zal de cultuur dan veranderen? Zo heeft Cruijff het niet bedoeld.'


In feite is het in stand houden van een Orakel 'een mediahobby', zegt Derksen. Hij spreekt uit ervaring. 'Als je Cruijff als columnist hebt, kun je lekker scoren.' Voor zo lang het duurt, vermoedt hij. Toen Cruijff zich een paar jaar geleden actief ging bemoeien met Ajax was hij 61. Nu 63 en 65 komt vanzelf in zicht. Naarmate je ouder wordt, klinkt het geluid steeds zwakker. Dat is een natuurwet.


'Maar de waarde van de adviezen van Cruijff lijkt mij duidelijk. Altijd beter dan zo'n dure jongen van Boer & Croon zijn gang laten gaan. Ik vind wel dat Johan dat orakelen een beetje moet doseren. Dat is moeilijk voor hem. Er stroomt Ajaxbloed door zijn aderen en dat waardeloze voetbal steekt hem in het hart.'


Waar Cruijff nog steeds in staat is alle aandacht op zich gericht te krijgen - was Jol ook opgestapt als het Orakel zich niet had geroerd? - boet het woord van Wiegel aan kracht in. Het zal ook met de aard van de 'bedrijfstak' te maken hebben. Voetbal blijft voetbal, een spelletje, en de hang naar het glorieuze Ajax-verleden is nooit ver weg. Het politieke bedrijf verandert voortdurend .


Is Johan Cruijff daarmee het laatste Orakel?


Ed Nijpels: 'Wiegel zal altijd door de pers om zijn mening gevraagd blijven worden. Maar wat in de pers wordt ervaren als interessant, geestig, leuk of analytisch, zegt niets over de werkelijke invloed van zo iemand. Maar ik kan er nog iedere keer van genieten.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden