Een ontroerende reconstructie van de huiveringwekkende vogelroof uit Avifauna

'Een stel barbaren kan mijn levenswerk toch niet in één keer kapot maken?'

Zomaar opeens op een ochtend verdwenen: de zeldzame lievelingsvogels van verzorger Simon van der Luit. Lees de ontroerende reconstructie van de huiveringwekkende vogelroof uit Avifauna. En wat er van de vogels ten slotte geworden is.

Een neushoornvogel Foto Maurice van Es

Het is nog donker als Simon van der Luit het toegangshek van vogelpark Avifauna opent. Hij beent over het laantje met geknotte platanen, langs de slapende struisvogels, hun nek op de grond gevleid, langs de flamingo's, de kop onder de vleugel. Een zadelbekooievaar schudt de veren uit. Simon kijkt links en rechts, zijn hart bonst in zijn keel. Dan versnelt hij zijn pas.

Zojuist heeft tuinvrouw Marjan hem gebeld. Zij is elke morgen als eerste in het vogelpark aanwezig. Haar stem trilde, er was iets vreselijks gebeurd. Welke vogels weg waren wist ze niet, maar de opengebroken volières deden het ergste vermoeden. Simon, hoofd vogelverzorging, trok meteen zijn jas aan. Zijn eerste gedachte: mijn neushoornvogels!

Elke vogel is hem lief, dat dat duidelijk is. Groot of klein, dat maakt hem niet uit. Maar de neushoornvogel met de kromme snavel met hoornachtige bult is toch wel zijn oogappeltje. Imposante bakbeesten zijn het, van poot tot kruin tot wel 1 meter groot en 4 kilo zwaar.

Nee, hij knuffelt ze niet en geeft ze ook geen naam, maar hij is wel echt aan ze verknocht. Sommige verzorgt hij al drie decennia; ze worden oud, wel 50 jaar. Iedere morgen maakt hij in de keuken van het vogelpark een vers ontbijt voor ze. Dan snijdt hij trossen bananen en kilo's appels fijn. Het is hem zo vertrouwd: het zoevende geluid van de wiekende vleugels en dan ineens dat enorme dier dat op een tak neerstrijkt als hij met zijn fruitmaal bij de volière staat. Maar het mooiste vindt hij als er een neushoornvogeljong uit het ei kruipt. Hij heeft het een paar keer meegemaakt. Het gebeurt niet zo vaak, want een koppel neushoornvogels gaat pas na tien jaar broeden, net als in het wild. Nu ligt er weer een donzig jong in het nest; het ontroert hem. Zijn ouders zijn al 25 jaar samen, een stel neushoornvogels met een gitzwart verenpak, ook wel grote jaarvogels genoemd.

Hangsloten opengeknipt, deuren opengebroken

Nog een paar stappen en dan staat Simon in de Azië-volières achter in het park: aanpalende vogelverblijven van wel vijf meter breed met in elk een boom. Vol ongeloof kijkt hij naar de ravage: hangsloten zijn opengeknipt, deuren opengebroken, netten kapotgesneden. Hij snelt naar het verblijf van de roodsnaveltoks: leeg, voor zover hij kan zien in het donker. Want de vier jongen huizen in een holle boom met hun moeder. Het mannetje is in elk geval weg. Dan beent hij naar de grote jaarvogels: het mannetje zit alleen te sippen, vrouwtje en jong zijn weg. En naar de volière met het koppel zeldzame witkuifneushoornvogels: leeg. Jaren heeft hij ze met ziel en zaligheid verzorgd en toegeleefd naar het moment dat die gaan broeden. Een stel barbaren kan zijn levenswerk toch niet in één keer kapotmaken? Hij zou zo graag voor zijn pensioen nog eens witkuifjongen geboren zien worden. Dat kan hij nu wel vergeten. Zulke zeldzame witkuifneushoornvogels krijgt Avifauna niet meer. Aan het grote jaarvogelgezinnetje wil hij helemaal niet denken. Het ging net zo goed met ze. Simon weet één ding zeker: zijn vogels ziet hij nooit meer terug.

Inmiddels zijn alle vogelverzorgers van Avifauna opgetrommeld. Van hun directeur John de Hoon horen ze bij de koffietafel gelaten aan dat er in die nacht van 15 op 16 september 2014 exotische vogels geroofd zijn, waaronder ook enkele zeldzame soorten. Sommigen hebben tranen in de ogen, maar voor verslagenheid is geen tijd. Ze moeten ontsnapte vogels gaan vangen. Die zagen vannacht hun kans schoon toen de kooien werden opengebroken. Ze hebben zich in de bosjes van het park verschanst. Toegerust met netten gaan Simon en de andere vogelverzorgers achter ze aan, gadegeslagen door een paar verbaasde bezoekers. Veel zijn het er niet in de herfst, maar het park is gewoon opengegaan die dag.

Lees verder onder de foto

Avifauna

Avifauna wordt in 1950 opgericht door het welgestelde hoedenmakersechtpaar Van den Brink. Zij houden achter Huize Ten Rhijn tropische vogels. De veren gebruiken ze om hoeden mee te versieren. Zoon Gerard reist naar Nieuw-Guinea en Afrika om vogels te kopen die in het wild worden gevangen. In de Rotterdamse haven komen houten kisten met onder meer struisvogels erin die nieuwsgierig de wereld in kijken.

Avifauna gaat al snel failliet en in 1956 koopt de familie Van der Valk het vogelpark van de gemeente voor een gulden en bouwt er een Van der Valk-hotel en restaurant bij. De reuzentoekan van Avifauna wordt het symbool van Van der Valk. Avifauna is befaamd vanwege de vele exotische vogels, waaronder meer dan veertig neushoornvogels.

Neushoornvogels zijn van poot tot kruin tot wel 1 meter groot en 4 kilo zwaar Foto Maurice van Es

Tientallen telefoontjes

Directeur John de Hoon doet meteen aangifte bij de politie en begint met Avifauna-woordvoerder Pamela een media-offensief. Hoe eerder hij ruchtbaarheid aan de roof van de 36 vogels geeft, hoe moeilijker ze het de dieven maken. En dus somt hij voor draaiende camera's de gestolen soorten op, van toekans en kaketoes tot kraagpapegaaien en neushoornvogels. Om half zes vertrekt de laatste cameraploeg.

In de dagen daarna plaatsen John en Pamela oproepen op websites van vogelverenigingen. De rechercheur struint Marktplaats af en vogelliefhebbers van heinde en verre beloven een oogje open te houden op de vogelmarkten die ze bezoeken. De burgemeester van Alphen aan den Rijn stuurt een medelevend mailtje.

Maar het is dankzij Opsporing verzocht dat er schot komt in de zaak. Sinds het televisieprogramma op 21 oktober 2014 aandacht aan de vogelroof heeft besteed staat de telefoon in Avifauna roodgloeiend. De receptionisten krijgen dagelijks tientallen telefoontjes van mensen die denken een zeldzame vogel te hebben gespot. Simon en zijn collega's rijden er snel met een busje heen, vaak voor niks. Dan blijkt het weer een doodgewone groene halsbandparkiet te zijn. Op een dag ontwaren treinreizigers een toekan in het weiland langs Geldermalsen-Zaltbommel. Simon rijdt er meteen heen, maar treft enkel een stel herkauwende koeien in het gras aan; van de toekan geen spoor.

Ontzettend kieskeurig en hondstrouw


Daags na de roof staat Simon in de keuken van Avifauna fruit voor de vogels te snijden. Ik snijd maar twintig appels minder, denkt hij elke morgen. Het is nog geen routine, en aan de lege volières kan hij ook niet wennen. Waar zouden de neushoornvogels zijn? Hopelijk bij een vogelliefhebber die er goed voor zorgt.

Het grote jaarvogelmannetje treurt om zijn wederhelft, dat kan hij wel zien. Hij was altijd buiten, maar blijft nu in zijn hok en heeft nergens meer belangstelling voor. Toen Simon op zijn 17de als vogelverzorger in Avifauna kwam werken leerde hij van meneer Verkade, toen het hoofd vogelverzorging, om één te worden met de vogels: hij keek naar hun gedragingen en luisterde naar hun geluiden. Elke vogel heeft hij door de jaren heen intensief verzorgd. Hij kent zijn vogels.

Simons voederronde eindigt bij de vier neushoornjongen die sinds de roof vaderloos door het leven gaan. Het zijn de roodsnaveltokjes, kleine neushoornvogeltjes van de soort Tockus erythrorhynchus. De dieven hadden het vrouwtje en de jongen over het hoofd gezien omdat die in een holle boom zaten, door het mannetje met modder dichtgemetseld tot een beschermend fort waarin ze de nestperiode doorbrengen. Door een smalle opening in het metselwerk reikte hij krekels en fruit aan. Na zijn verdwijning heeft Simon de vogels uit de boom gehaald om ze met een pincet krekeltjes te voeren en te voorkomen dat het gezin verhongert.

Zouden de dieven weten hoe moeilijk het is om neushoornvogels aan het broeden te krijgen, vraagt hij zich af. Zouden ze beseffen dat ze het fokprogramma om de zeldzame soorten in stand te houden schade toebrengen met hun roof? Neushoornvogels zijn ontzettend kieskeurig en hondstrouw. Je kunt er niet zomaar twee bij elkaar zetten omdat ze genetisch een goede match zijn. Dan gebeurt er niets, hoogstens vliegen ze elkaar in de veren. Ze bepalen zélf wie ze als partner willen. Ooit richtte zijn collega bij Avifauna een Europees relatiebureau voor neushoornvogels op. Die konden op een date met vogels uit andere dierentuinen. Elk vrouwtje mocht een week met steeds een ander mannetje spenderen, en andersom. Een camera registreerde hun gedragingen. Gingen ze dicht bij elkaar zitten en elkaar over en weer stukjes fruit geven? Dan was het dikke mik. Het meest amoureuze koppel mocht een nest bouwen in een van de aangesloten dierentuinen. Het vogeldatingbureau leverde succesvolle broedparen op. Grote kans dat die dieven geen benul hadden van wat ze stalen.

Lees verder onder de foto

Neushoornvogels zijn ontzettend kieskeurig: ze bepalen zélf wie ze als partner willen Foto Maurice van Es

Interessant telefoontje uit Den Bosch

Na een week komt er een interessant telefoontje binnen bij Avifauna. Er zit een vreemde vogel in mijn achtertuin in Den Bosch, zegt de beller. Die zit er hele dagen van de druivenranken te snoepen. Op verzoek van Simon mailt de man hem een foto. Het is onmiskenbaar een roodsnaveltok: grijswit verenpak, kromme, roodoranje snavel. Maar is het ook hún tokje? De tok zie je wel vaker bij particulieren. Simon heeft een drukke dag en dus stapt zijn collega Dennis in een busje en rijdt naar Den Bosch, in de laadbak een tupperwarebak met stukjes appel en een kooi met daarin het roodsnavelvrouwtje dat met haar jongen was achtergebleven. In de achtertuin aangekomen tuurt hij naar boven. De tok zit hoog in een denneboom. Hij zet de kooi onder de boom en loopt geruisloos naar achter, tuurt naar boven en ziet de tok nieuwsgierig naar beneden kijken. Na een minuut spreidt de vogel zijn vleugels en zet de daling in, zó naar het vrouwtje toe. Even later schuiven ze tegen elkaar aan in de kooi en beginnen elkaar stukjes appel te voeren. Mocht er nu nog twijfel zijn over de herkomst van de vogel, dan biedt zijn ringnummer uitsluitsel. Hij pakt de poot van de tok vast en bekijkt het metalen ringetje: het is de Avifauna-tok. Als Simon even later het goede nieuws hoort krijgt hij hoop. De vogels zijn dus nog in de buurt.

Beseften de dieven wel dat ze zulke zeldzame vogels stalen? Simon kan het zich niet voorstellen. Want die bedreigde witkuifneushoornvogels, die raak je aan de straatstenen niet kwijt. Het is als De Nachtwacht van Rembrandt: als je die in je huis hebt, kijken de buren toch raar op.

Wat die zeldzame witkuifneushoornvogel waard is, hij zou het niet weten. Ja, wat de gek ervoor geeft. Bij Avifauna plakken ze sowieso geen prijskaartje op hun dieren. Ze noemen geen bedragen, ook om toekomstige dieven niet te enthousiasmeren. De politie spreekt van een schade van enkele tienduizenden euro's.

De potentiële koper móét wel een vogelliefhebber zijn, dat weet hij zeker. Iemand die altijd al een bijzondere neushoornvogel wilde kweken, maar er nooit aan kon komen. Wellicht heeft hij zich teruggetrokken toen de vogelroof in de media kwam en hij zich realiseerde dat het om een gestolen exemplaar ging. In een tweede uitzending van Opsporing verzocht werd nog eens 5.000 euro tipgeld uitgeloofd. Wie weet kregen de dieven het toen Spaans benauwd: en nu?

Mierzoet cocktailvruchtensap en uitwerpselen

Op 10 oktober 2014 doet de politie na een anonieme tip een inval in een schuur in Den Bosch. De stank slaat ze in het gezicht. In het donker ontwaren ze opgestapelde hondenkennels met daarin het grote jaarvogelvrouwtje en nog dertien andere exotische vogels in ernstig verwaarloosde toestand, de jongen van de paartjes gescheiden. In de hoek een paar blikken cocktailfruit. Mierzoet cocktailvruchtensap en uitwerpselen druipen op de vogels in de onderliggende benches om op de bodem te gaan gisten. Hun vleugels zitten vastgekleefd, vliegen kunnen ze niet meer. In een vuilniszak in de tuin ligt een dode vogel: het jong van het grote jaarvogelkoppel.

Die middag gaat Simon met John naar het politiebureau om de vogels op te halen. Hij schrikt van de aanblik: ze zijn meer dood dan levend. De vogels zijn slap, de vleugels gespreid; de mierzoete fruitcocktail is ze bijna fataal geworden. De stank nestelt zich voorgoed in zijn geheugen. Toen de rechercheur hem net belde was hij als een kind zo blij, nu denkt hij alleen: gaan ze het redden?

Als hij even later Avifauna binnenrijdt met de veertien vogels klinkt er zacht applaus. Iedereen is er: collega's, gepensioneerde vogelverzorgers, meneer Verkade. Bij elke kooi die hij uit de laadbak tilt zijn de blikken verwachtingsvol. Maar als hij de vogel vervolgens uit de kooi haalt, ziet hij vooral afgrijzen bij zijn collega's. De meest beschadigde vogels gaan linea recta naar de dierenarts, naar de intensive care in de verzorgingsruimte van het vogelpark. Daar krijgen ze via een sonde in hun keel gepureerd fruit en medicijnen toegediend. De andere vogels gaan in bad. Simon en de dierenarts wassen ze met de hand; de een houdt de vogel vast, de ander schrobt hem zachtjes. Daarna worden ze geföhnd. Echt droog worden ze niet, want de beschermende laag is opgelost door alle vuiligheid. Zodra ze weer bij elkaar zijn, kruipen de jongen dicht tegen elkaar aan. Wekenlang blijven de vogels in quarantaine.

Twaalf exotische vogels zijn na de roof niet gevonden. Die zullen ook niet meer terugkomen. Simon troost zich met de gedachte dat dat de gangbaardere soorten zijn, die nog waren te verhandelen. Ze zitten waarschijnlijk bij iemand thuis in een volière en worden goed verzorgd. Die hebben hem niet nodig, niet zoals de neushoornvogels die goddank weer allemaal terug zijn, incluis de zeldzame witkuifneushoornvogels.

Het is een stralende zomerdag, eind augustus 2016. Simon loopt over het laantje met de geknotte platanen en begroet in gedachten de struisvogels en flamingo's die hij passeert. De witkuifneushoornvogels hebben nog geen jong. Dat komt wel. Hij doet er in elk geval alles aan om ze in perfecte conditie te krijgen. Het koppeltje van de grote jaarvogels is wél aan het broeden geslagen. De afgelopen maanden zaten moeder en jong in een holle boom. En nu? Nu steekt onder de vleugel van de moeder op een tak een klein bolletje dons uit. Een jong! Slechts in één andere Europese dierentuin zijn dit jaar grote jaarvogels geboren. Na alle ontberingen is het koppel gaan broeden als vanouds. De familie is weer nageslacht rijker. Wat zit de natuur toch knap in elkaar.

Rechtszaak

In september 2014 gaan dieven ervandoor met tientallen bijzondere vogels uit Vogelpark Avifauna, waaronder toekans, kaketoes en neushoornvogels. Ook in De Lier en Noord-Brabant worden bijzondere vogels gestolen.

Vijf mannen van 22 tot 37 jaar uit Brabant worden in juni dit jaar veroordeeld. Faked A., eigenaar van een fiks strafblad wegens wapen- en drugshandel, wordt gezien als het brein. Hij krijgt veertien maanden cel en moet een schadevergoeding van 22.729 euro aan Avifauna betalen. De medeverdachten krijgen celstraffen van twee tot acht maanden. De straf valt hoger uit dan het Openbaar Ministerie eiste.

Volgens de rechter hebben de verdachten grote financiële schade berokkend en het fokprogramma waaraan sommige vogels deelnamen verstoord. De diefstallen hadden bovendien 'een grote emotionele impact' op de eigenaren en vogelverzorgers.

Als bewijsmateriaal in de gesignaleerde witte bus zijn onder meer een groene veer en sigarettenpeuk met dna van een verdachte gevonden. Maar, zeggen de verdachten, die peuk kan van een ander moment zijn en de bus was uitgeleend. Dat de telefoons van de verdachten op in de nacht van 15 op 16 september aanstraalden op zendsmasten rond Avifauna bewijst volgens hen ook niets; ze hadden hun telefoons uitgeleend, zeggen ze.

Verder zwijgen de verdachten. Ze gaan in hoger beroep tegen de uitspraak.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.