EEN ONTHEEMDE LIBERAAL

De in 2002 gesneuvelde partijleider van de VVD liet vorige week weten dat hij op het punt staat zijn partijlidmaatschap op te zeggen....

Door Jan Hoedeman en Raoul du Pré

'Er zijn geesten uit de fles geraakt in Nederland.

Ze waren rond en iedereen voelt het. Bij de mensen is er veel verwarring en de emoties lopen hoog op. De politiek geeft te veel toe aan die sentimenten en raakt voortdurend verder van huis. Ook mijn partij, de VVD. Dat baart me grote zorgen. Politici vluchten uit onmacht in populisme. Dat moet een politicus nooit doen. Nóóit.'

Is Hans Dijkstal (62) afscheid aan het nemen van de VVD? De oud-partijleider (1998-2002) lijkt zich steeds minder thuis te voelen bij de liberalen sinds die worden aangevoerd door Jozias van Aartsen. Dijkstal, in 2002 zelf als partijleider ten onder gegaan in de verkiezingscampagne tegen Pim Fortuyn, omschreef zijn opvolger al eens als il capo - de commandant onder wiens leiding de VVD heeft gekozen voor de harde lijn. Daarop volgde vorige week de onheilspellende mededeling dat het met 'de populistische trekjes' van de VVD intussen zo ver is gekomen dat Dijkstal meer en meer moeite heeft met zijn partijlidmaatschap. 'Onbegrijpelijk', noemt hij de huidige koers van de partij.

U zei laatst: 'De VVD is de weg volledig kwijt en mij bijna.' Dat klinkt als: Iedereen is gek, behalve ik. 'Hoho. Het woord volledig heb ik niet gebruikt. Het is misschien wel waar, maar ik heb het niet gebruikt. Verder ben ik echt niet de enige die zich zorgen maakt. Er zijn er velen, ook binnen de VVD. Ik krijg veel positieve reacties. Begrijp me goed: het zijn verwarrende tijden en het is voor politici niet gemakkelijk daarin hun koers te bepalen. Dat besef ik best. Maar dan nog vind ik dat de politiek, mijn eigen VVD, verkeerd reageert op de tijdgeest.'

Wat is die tijdgeest? 'Er zijn een paar sleutelwoorden. De internationalisering, de snelle technologische ontwikkeling, het verdwijnen van de ideologieën, de individualisering, de terreurdreiging: al die ontwikkelingen grijpen op elkaar in en hebben één kenmerk in hun uitwerking op de bevolking: ze zijn niet snel en gemakkelijk te verwerken. Veranderingen zijn onzekerheden, en die willen we zo snel mogelijk omzetten in zekerheden. Dat is een bekende psychologische reflex.

'Vanuit die verwarring stelt de burger hoge eisen aan zijn bestuurders. De kiezer reageert vanuit zijn emotie en eist makkelijke en snelle oplossingen voor zijn problemen. Dat is het decor waarin bestuurders moeten proberen hun koers uit te zetten. En dan komen we aan de kern van de zaak: de huidige politiek geeft te veel toe aan de sentimenten van het volk en komt zo voortdurend verder van huis.'

Wat is er mis met gehoor geven aan de sentimenten van de kiezers? 'Het algemeen belang kan nooit gediend worden op grond van sentimenten, want sentimenten hebben ook te maken met directe belangen van mensen en die kunnen heel contrair zijn. Er is een groeiende neiging in de politiek om tegen de kiezers te zeggen: we gaan precies doen wat u allemaal zegt. Dat is de gemakkelijke weg. Varend op emoties zeg je: stem op mij, dan los ik uw probleem op. En je vertelt er niet bij dat het probleem gecompliceerd is en dat de oplossing even kan duren. Dat is dus plat populisme. Niets nieuws, maar het rukt nu wel erg snel op, ook in mijn eigen VVD.'

Maar als alle politici zo redeneren als u, zetten ze de deur toch juist wagenwijd open voor protestpartijen als die van Geert Wilders? 'Natuurlijk is het de taak van bestuurders om de sentimenten van de bevolking te kennen en in goede banen te leiden, ze te laten doorwerken in hun beslissingen. Maar dat is iets anders dan die gevoelens over te nemen. Dat is op den duur gevaarlijk, want je bouwt de volgende teleurstelling al in: de discrepantie tussen wat de burger denkt te kunnen verwachten en datgene wat de overheid levert. Neem de wachtlijsten in de zorg of de roep om meer politie op straat. Dat zijn onderwerpen waar de overheid niet levert wat ze heeft gesuggereerd te zullen leveren.

'Politici moeten luisteren, de gemoedstoestand van de kiezers serieus nemen. Maar ze hebben ook de taak weerstand te bieden tegen de woede, de haat, de teleurstelling. Ik heb eerder het beeld gebruikt van de verwende burger. Die eist op hoge toon dat er wat gebeurt. En hoe reageert de politiek de laatste jaren op die hoge toon? Nederig. Het antwoord aan de verwende burger is: we zullen doen wat u zegt. Terwijl je af en toe zou moeten zeggen: nee, u moet die hoge toon niet aanslaan. Want wat u wil, dat kan niet. U moet uw probleem zelf oplossen.'

Hebt u weleens nee gezegd als minister? 'Ik heb het vele malen gedaan, maar het is me niet altijd in dank afgenomen, zowel als fractievoorzitter als minister. De reactie is dan snel: Dijkstal ontkent de problemen.' Wat gebeurt er als een minister nee zegt? 'Er gaat een heel mechanisme werken als je nee zegt. De oppositie vindt er wat van, de media roeren zich en de eigen fractie heeft een opvatting. Dan is de vraag: overleef je dat nee? Ja zeggen is makkelijk, maar de volgende dag komt het weer terug. Vroeg of laat wreekt het zich als je onzorgvuldig ja hebt gezegd.'

Waar biedt de politiek te weinig weerstand? 'Het gaat vooral fout waar de rechtsstaat wordt geraakt. Als een groot deel van de politiek niet een vanzelfsprekende houding van respect heeft tegenover de minderheden in dit land, gebaseerd op artikel 1 van de Grondwet, dan creëren we een tijdbom. Dan zijn we gevaarlijk aan de gang.

'Er zijn meer van die onderwerpen. In de strijd tegen de terreur is nu al het besluit gevallen dat mensen mogen worden aangehouden zonder dat er een concrete verdenking tegen hen is. Zonder verdenking! Is het niet de kern van de rechtsstaat dat de overheid op z'n minst een vermoeden van een misdrijf moet hebben als ze ingrijpt in je persoonlijk leven? Als we daar niet meer van uitgaan, dreigt willekeur. We weten uit de geschiedenis waar dat toe kan leiden.'

Uw eigen VVD loopt voorop in de roep om zulke harde maatregelen. 'Ja. Zorgwekkend. Zoals het ook zorgwekkend is dat mijn partij zich mengt in lopende rechtszaken, zoals die van de marinier Eric O. (de militair die zich voor de rechter moest verantwoorden voor het doodschieten van een Iraakse burger -red) en nu opnieuw in de zaak rond het kindje Savanna. Dat we ons kennelijk niets meer aantrekken van de klassieke scheiding der machten, is één van die kleine dingen die aangeven dat de politiek

speelt met de sentimenten van de bevolking.'

Draagt minister Verdonk voor Integratie het respect voor grondwetsartikel 1 onvoldoende uit? 'Daar ga ik nou geen antwoord op geven.'

Waarom niet? Het is háár beleid. 'Ik vind dat het respect voor de rechtsstaat in de hele politiek te weinig zichtbaar is. Artikel 1 van de Grondwet is in het geding als je steeds zegt dat er extreem fundamentalistische bewegingen zijn onder de Nederlandse moslims, zonder er meteen bij te zeggen dat je niet een hele bevolkingsgroep in diskrediet wil brengen. De politiek slaagt daar onvoldoende in.'

De politiek zegt juist: sinds 2002, na het tijdperk-Dijkstal zogezegd, mogen we eindelijk vrijuit praten over integratie. 'Ja, maar mijn indruk is dat de integratie daar tot nu toe niet beter van is geworden. Als lid van de commissie Pavem (waarin Dijkstal samen met prinses Máxima ijverde voor de emancipatie van allochtone vrouwen -red) heb ik het gemerkt: hele bevolkingsgroepen voelen zich in dit land in diskrediet gebracht. Niet alleen door het CDA of de VVD of Ayaan Hirsi Ali of Geert Wilders, maar door de optelsom van alles wat steeds wordt gezegd. Ik zie een averechts effect. Als je integratie wil bevorderen, wil je dus dat mensen naar buiten treden. We zien nu juist dat ze zich afsluiten.'

Maar is het alternatief niet de verstikkend politiek-correcte deken die ten tijde van Paars I en II over de politiek lag? 'Ik geef toe dat ik met het afwijzen van populisme nog geen antwoord heb op de vraag wat moderne politici moeten doen om de burgers te bereiken. Er wordt vaak gezegd dat er in dit tv-tijdperk behoefte is aan politieke leiders die vooral goed kunnen communiceren, de boodschap kunnen brengen. Daar zit wel wat in. Die behoefte is er meer dan ooit. Maar politici mogen daarbij niet de inhoud uit het oog verliezen en de basisprincipes van de rechtsstaat. Want dan voorspel ik de uitkomst: dan wordt het een free for all in een samenleving waarin de machtigsten, de sterksten en de slimsten door het bespelen van de media de macht in handen nemen. Dan gaat het alleen nog om de vraag: wie manipuleert de televisiestations, wie gebruikt ze om op de volkssentimenten in te spelen en zo de kiezers achter zich te krijgen?' Een oneliner bekt beter dan een analyse. 'Dat is waar, maar die oneliner moet wel kloppen. Als de oneliner dubieuze sentimenten bespeelt over de rug van groepen in de samenleving, dan is het onaanvaardbaar. Daar ligt de grens. Dat geldt ook voor het gebruik van beelden op televisie.'

Wat is er dan met beelden? 'We weten niet precies wat beeld met ons doet. De snelheid waarmee het woord terrein verliest aan het beeld is groot. Beeld is dominant en communiceert geheel anders. Intussen wordt er wel voortdurend televisie gemaakt en weten de makers niet wat ze doen, de kijkers weten niet wat ze overkomt, en degene die in beeld verschijnen ook niet waar ze mee bezig zijn. Dat is belangrijk! Daar moet meer onderzoek naar worden gedaan.'

Uw VVD heeft zelf ook nagedacht over het falen van de politiek. De oplossing staat in het nieuwe liberale beginselmanifest: meer directe democratie. De gekozen burgemeester, het referendum, de gekozen minister-president... 'Ik ben hogelijk verbaasd. De gekozen minister-president, dat komt als een donderslag bij heldere hemel. Het is een totaal ondoordacht plan, gebaseerd op een verkeerde analyse van wat er aan de hand is. Hetzelfde geldt voor het referendum. Al die trouwe burgers die de hele dag druk zijn met werken, met oma die ziek is, met de kippen die van de leg zijn -die burgers zijn in de eerste plaats helemaal niet in staat om beslissingen te nemen over de grote maatschappelijke problemen en in de tweede plaats willen ze het niet eens.

'Zij zeggen nu juist bij verkiezingen: ik kies Jozias van Aartsen of Jan Peter Balkenende de komende vier jaar als mijn vertegenwoordiger, omdat ik hem vertrouw. Ze zeggen niet: kom volgende week maar weer terug om aan mij te vragen wat ik vind. Het land wordt er bovendien onbestuurbaar door. Wil je het algemeen belang dienen en ook impopulaire beslissingen nemen die op de lange termijn nodig zijn, dan komen we niet verder met die directe democratie.

'Ook dit is een punt waar de VVD nu opeens te makkelijk tegemoet komt aan de burgers. Ik zie ook wel dat er weinig vertrouwen is in de gezagsdragers van dit land en dat de burger zegt: dan gaan we het maar zelf doen. Maar dat probleem ligt bij de leidinggevenden. Het ontbreekt kennelijk aan vertrouwenwekkend gezag.'

Dat is de analyse van de Belgische minister De Gucht. Daarvoor werd hij deze week door de Nederlandse regering op het matje geroepen. 'Ja. Ik heb ernstige bezwaren tegen het feit dat hij het gezegd heeft. Dat is voor een minister van een bevriende natie heel ongepast. Maar dat wil nog niet zeggen dat hij ongelijk had.'

Wordt het niet tijd dat u afscheid neemt van de VVD?

'Zo ver is het nog niet. Maar er is wel een probleem Ik had gehoopt dat het nieuwe Liberaal Manifest zou uitwijzen dat de VVD terug gaat naar de liberale beginselen: vrijheid, verantwoordelijkheid, verdraagzaamheid en sociale rechtvaardigheid. Daarmee zouden we weer een echte vrijzinnigliberale partij zijn die in het politieke midden staat.

'Met vrijheid en verantwoordelijkheid zijn we als vanouds druk bezig. Maar verdraagzaamheid en sociale rechtvaardigheid mis ik de laatste jaren, ook in het manifest. De partij is op een aantal punten te populistisch en raakt daarbij in rechts-conservatief vaarwater. Als het die kant op blijft gaan, is de VVD een partij waarbij ik me niet thuis voel.'

Oud-D66-leider Thom de Graaf pleitte onlangs voor de oprichting van een nieuwe vrijzinnig democratische partij, die de vrijdenkers van PvdA, D66, VVD en GroenLinks kan verenigen.

'Ja, daar wordt aan alle kanten over gedacht, in al die partijen. Een partij die fundamenteel stelling neemt in vragen over de principes van de rechtsstaat, daar zie ik wel ruimte voor, naast de klassiek socialistische stroming en de conservatieve stroming. '

Het vrijzinnig democratische cocktailtrio Dijkstal, De Graaf en Rosenmöller, zou dat het goed doen bij de kiezers? 'Het klinkt goed, maar ik houd daar een beetje afstand van. Mijn geloofwaardigheid in de VVD wordt niet groter als ik mijn zorgen uitspreek over de koers en tegelijkertijd een nieuwe partij opricht. Ik praat niet mee, maar ik luister ernaar.'

In uw tijd als partijleider werd uw verre voorganger Hans Wiegel in de VVD gezien als een man van vroeger. Bent u verbaasd dat hij nu weer zo nadrukkelijk in beeld komt voor allerlei belangrijke functies? 'Dat heeft met die beweging te maken: wordt de VVD een rechtsconservatieve partij? Als dat zichtbaar wordt de komende tijd, dan heb ik daar de grootste moeite mee .'

Bent u de man die in 2002 het licht heeft gezien, of de man die nog steeds niet is bekomen van de klap die de kiezer hem verkocht? 'Ik geloof niet dat ik helemaal ongelijk heb gehad in mijn analyse. U herinnert zich dat ik toen al weigerde in Jip en Janneke-taal tot de kiezer te spreken, hoewel het me van diverse kanten uitdrukkelijk werd verzocht.'

Gaat u wel stemmen in 2007? 'Ik heb in mijn leven altijd gestemd .'

Dat wordt een moeilijke keuze. 'Dat kán een moeilijke keuze worden, ja. Tenzij mijn opmerkingen wat veranderen.'

Uw voorganger Frits Bolkestein schrijft in zijn nieuwste boek: après tout was Hans Dijkstal als partijleider toch een beetje te klein. 'Dat heb ik gehoord.'

Maar is de kans niet groot dat u straks in uw memoires schrijft: après tout was Jozias van Aartsen toch gewoon een flapdrol? 'Dat is mij nu kennelijk overkomen met Bolkestein. Dus ja, dat risico loopt iedereen. Maar ik probeer het niet te doen.'

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden