Een onrustige, speelse geest

In Nederland is hij vrij onbekend, maar Dick de Rijk wordt gevierd in internationale televisiekringen. Zijn bord- en tv-spellen worden wereldwijd gespeeld....

Dick de Rijk (58) houdt niet van spelletjes. Hij speelt ze niet, kijkt er niet naar op televisie. Opmerkelijk, voor de man die miljoenen verdiende aan het bedenken van bord- en tv-spellen. ‘Als kind werd ik uit school opgewacht door mijn moeder, die het dambord al klaar had staan. Zij was spelverslaafd, ik niet. Ik ben er te wispelturig voor, wil steeds iets nieuws, iets anders. Ik lees liever een boek waarin honderd spellen worden beschreven, dan dat ik er één speel’, aldus De Rijk.

Die eigenschap legt ‘ideeënman’ De Rijk geen windeieren. Zijn grootste vondst was de gameshow Deal or No Deal, in Nederland aanvankelijk onderdeel van Miljoenenjacht en inmiddels dagelijks tussen 20.00 en 20.30 uur op Talpa bekeken door een ‘schamele’ 500 duizend kijkers, maar elders een echte wereldhit: het spelletje draait in bijna zeventig landen, waar het door vele tientallen miljoenen wordt bekeken.

Een ‘achterlijk succes’: Channel Four kocht er zeshonderd afleveringen van in, ‘de grootste deal uit de tv-geschiedenis’. Engeland was in een klap tweede in volume bij Endemol. En zo kan hij nog wel even doorgaan.

Dick de Rijk, ‘creative/commercial director’ van zijn eigen bedrijf, is een groot man. In Nederland goeddeels onbekend, maar gevierd in internationale televisiekringen. ‘In de Verenigde Staten draaien straks drie Dick de Rijkshow op de grootste zenders’, zegt hij, net terug uit Buenos Aires. Show me the Money lijkt een nieuwe hit te worden in het internationale entertainment. Op een televisiebeurs in Cannes toonde hij onlangs een trailer van zijn jongste trouvaille: Set for Life. De 250 potentiële kopers reageerden zo enthousiast dat al tijdens de vertoning de sms’jes met ‘Sold!’ binnenkwamen.

Wie is Dick de Rijk? Een creatieve geest, die zijn Engelse-letterenstudie niet afmaakte vanwege zijn onvermogen zich ergens lang in te verdiepen. Op zijn 23’ste had hij Jumbo Jet bedacht, een bordspel rondom een aantal luchtvaartmaatschappijen, dat 25 jaar in de winkels heeft gelegen.

Jarenlang verdiende hij zijn geld met een klein, creatief team als copywriter in de reclame, waar hij ook filmisch leerde denken – geen overbodige luxe voor zijn huidige werk. Omdat hij ooit het Groot Van Dale Spel had bedacht, kwam hij later op de formule voor een tv-versie. Martine Bijl presenteerde er veertig afleveringen van op het toen net beginnende Net 5. Niet veel later diende hij bij Endemol het idee in voor ‘Bij Ron (Brandsteder) of André (van Duin)’, een spelshow die zestien afleveringen meeging.

Het contact mondde uit in een verbintenis waarin De Rijk exclusief voor Joop van den Ende – en na diens vertrek voor John de Mol - formules ging bedenken. De Rijk: ‘Toen later bleek dat John een eigen zender wilde beginnen, had ik geen zin hem te volgen. Niets tegen Talpa, maar ik vind het een creatieve beperking om voor één zender te werken. Moet je ineens een talkshow gaan bedenken voor de dinsdagavond, terwijl je net bezig was met een grote nieuwe gameshow, die in tachtig landen een hit kan zijn. Ik wil uitgaan van de kracht van het idee, niet van een lokale behoefte.’

En dus bleef hij zichzelf, al maakt hij op contractbasis nog steeds voor Endemol ‘strategische formats’, die wereldwijd te verkopen moeten zijn.

Doodmoe

Doodmoe
Deal or No Deal, voor wie het nooit zag: een kandidaat en twintig dozen, met elk een geldbedrag daarin variërend tussen de één en 250 duizend euro. De kandidaat bezit een zo’n doos, maar kent niet de inhoud. Hij mag de andere stuk voor stuk laten openen, in de hoop dat zijn eigen doos een hoog bedrag bevat, dat hij mee naar huis krijgt. Op basis van de resterende bedragen doet de bank tussentijds een aanbod, wat de kandidaat doet twijfelen tussen kans en zekerheid, tussen geld en misschien nog veel meer geld, of vrijwel niets.

Doodmoe
Geen kennisquiz dus, want De Rijk wordt niet alleen doodmoe van al die quizzen, dit format heeft ook nog eens zijn kracht bewezen in landen waar de vraag ‘Hoeveel poten heeft een hond’ nog een fors struikelblok kan zijn. Vandaar ook dat zijn nieuwe Set for Life hetzelfde principe hanteert: géén vragen. Niet dat daarmee geen prestatie geleverd hoeft te worden: het draait in dit genre om instinct en gevoel, je mag niet te gretig zijn, niet te conservatief – kortom: een psychologische prestatie.

Doodmoe
Het spel is voor Endemol International inmiddels Big Brother voorbijgestreefd in opbrengst en marktaandelen. En toch had het maar een haar gescheeld of het was er nooit gekomen.

Doodmoe
In het kantoor van zijn Hilversumse villa is De Rijk omringd door spelen van eigen hand, boeken over spelen en awards die hij wereldwijd won. Met zijn Amsterdams accent en een voorkomen dat aan Jiskefets Michiel Romeyn doet denken, vertelt hij hoe hij het ruim vier jaar geleden aan De Mol liet zien.

Doodmoe
‘Maandagmorgen, tien uur: geen ideaal tijdstip om bij hem aan te kloppen. Ik keek voorzichtig om de hoek of zijn gezicht goed stond. Zijn kop stond er niet helemaal naar, maar ik drong aan. Nou, zestig sigaretten later was ie het nog aan het spelen. En toch werd het in eerste aanzet niks binnen Endemol. Dat is de cultuur in de tv-wereld: er is vaak geen tijd om iets goed te beoordelen. Dingen worden te vaak en te snel goed- of afgekeurd.‘

Doodmoe
Het idee bleef nog een half jaar in zijn la liggen. Ik bleef maar roepen dat ik nog wat aardigs had liggen. Uiteindelijk opperde John het als finale te doen in Miljoenenjacht. Ik was teleurgesteld, maar dacht: ach, toe dan maar. Toen kwam ik bij Linda terecht, en die zag meteen de potentie – helemaal uit zichzelf. Een smart lady, echt.’

Doodmoe
De afloop is bekend: een wereldwijde een hit, behalve vooralsnog in Nederland, waar de dagelijkse versie enkele maanden geleden aarzelend startte bij Talpa en de ruim half miljoen kijkers niet in verhouding tot de immense cijfers elders ter wereld.

Doodmoe
Hoe kan dat? De Rijk: ‘Het timeslot speelt zeker mee: tegen het achtuurjournaal op Nederland 1 en GTST op RTL 4 – dat noemen ze in ons vak het dodemans-timeslot. Maar Talpa is al lang blij dat het nu eindelijk relatief goed scoort in de vooravond – de zender heeft net weer 120 afleveringen bijbesteld. Maar als je Deal op Nederland 2 of RTL 4 zou zetten, zou het ongekende kijkcijfers halen.’

Doodmoe
Zouden ze het op half acht zetten, dan zou hij daar dolblij mee zijn. Ook zou de Nederlandse versie anders moeten, zegt de geestelijk vader: ‘Het spel is gebaseerd op spanning, drama en fun die elkaar afwisselen. Van de twintig dozen zit in meer dan de helft slechts een fooi: het is dus steeds pret als die open gaan. In de Nederlandse versie wordt er niet goed gewerkt met die spanning. De mensen die de dozen openen, die staan erbij* In de Verenigde Staten haalt niemand het in zijn hoofd zo’n doos te openen zonder dat de host nadrukkelijk zegt: Open the case, right now – en dan zijn ze er nog op getraind dat nóg niet onmiddellijk te doen. Dan kan een host daarmee gaan spelen’.

Doodmoe
De Rijk staat op en doet het levensecht voor: ‘Het leven van deze man zou nu kunnen veranderen. We willen nu geen groot bedrag, want dan hebben we nog maar één groot bedrag over. Na het openen van deze doos, krijgen we een bod van de bank – HET MAG NU GEEN GROOT BEDRAG WEZEN. LAAT HET GEEN GROOT BEDRAG ZIJN!’.

Doodmoe
Zou hij, na deze aanblik, zijn programma niet zelf moeten presenteren? De Rijk: ‘Ik heb vele hosts getraind in het buitenland. Ik weet hoe het moet. Alleen Beau van Erven Doorens heb ik niet gedaan; ik had er geen tijd voor.’

Doodmoe
Had dat wel gemoeten? De Rijk: ‘Ja, misschien wel. Beau heeft een eigenzinnige manier van presenteren, en dat moet ie vooral zo laten. Hij moet alleen wat beter inzien wat de essentie van het format is.

Doodmoe
‘Het is zijn stijl een beetje om een soort anti-host te zijn. Kan heel leuk zijn, en het gaat ook steeds beter, maar een aantal dingen zijn onaantastbaar: de manier waarop die dozen worden geopend, de timing, het gebruik van stiltes, close-ups en hoe je daarmee speelt als presentator. In buitenland zijn het vaak acteurs die presenteren. Dat is een feestje. Zodra je ziet dat de kandidaat wat te zelfverzekerd wordt: make him insecure! Als je dat goed afspreekt, kan Beau verder zichzelf zijn.’

Kunstje

Kunstje
Formats bedenken is geen kunst, eerder een kunstje. Maar het is wel een creatief vak – waarin volop wordt geleend en gejat. Niet erg: ‘John Lennon had een jukebox met oude platen, Van Gogh liep met Japanse pentekeningen op zak. Het gaat erom iets toe te voegen’, zegt De Rijk.

Kunstje
‘Neem De zwakste schakel (The Weakest Link, zoals het origineel heet). Het wegstemmen van tegenkandidaten is gewoon gepikt uit Big Brother. Door er een bitch als presentator bij te zetten, werd het een totaal nieuwe gameshow. Geweldig.’

Kunstje
Zo stamt de basisvorm van zijn Deal or No Deal uit de jaren zestig, zegt De Rijk. In Nederland deed Berend Boudewijn het al met die prijzen achter drie gordijnen: welke te kiezen? De Rijk maakte het idee tot ‘iets geheel nieuws’.

Kunstje
Iedereen kan het. Ook de talrijke gelukszoekers die zich in dit genre aandienen, kunnen een briljant idee hebben gehad. Wie met de juiste flair de secretaresse van John de Mol weet te passeren, kan rekenen op een kwartiertje aandacht, zegt De Rijk. De Mol bekijkt elk idee. Nauwelijks bedreiging voor De Rijk: ‘Een geniaal idee is niet voldoende. Je hebt ook een katalysator nodig, iemand die een mooi idee herkent, en het van idee tot uitvoering weet te brengen. Daar gaat het vrijwel altijd mis bij de gelukszoekers.’

Kunstje
In een lezing voor tv-makers zei De Rijk het al eens: ‘Ee n gemiddelde zender heeft wekelijks zo’n 22 uur prime time te vullen. Een beetje zender ontvangt ruwweg zo’n tweeduizend uitgeschreven formats per jaar voor entertainment en drama. Zo’n 150 daarvan worden geselecteerd, ongeveer dertig schoppen het tot een pilot, een proefopname. Tussen de vijf en acht halen daadwerkelijk de televisie, en hooguit een of twee daarvan halen het volgende seizoen.’

Kunstje
Ga er maar aan staan. Waarom lukte het Dick de Rijk?

Kunstje
‘Doordat ik al zoveel spelletjes heb bedacht, heb ik een gigantische database opgebouwd met game-mechanismen. Bij Deal or No Deal heb ik veel gehad aan honderden aantekeningen. Het was eigenlijk bedoeld als bordspel. Dat is het ook geworden in veel landen, daar ligt het in de winkel. In de VS heeft de keten Toys ’R Us daar een miljoen elektronische spelvarianten van verkocht; de vier best verkochte spellen in VS zijn DOND-producten. Echt enorm’.

Kunstje
Is een goed idee een kwestie van wekenlang puzzelen, of word je onder de douche overvallen?

Kunstje
‘Je krijgt zelden zomaar een ingeving. Natuurlijk, in het vliegtuig of in bad kun je even rustig nadenken, maar in essentie is het een kwestie van zitten met een blanco papiertje voor je neus, en je bent pas klaar wanneer er iets op staat. Bij Deal werkte ik met tien, vijftien aanzetten tegelijk, en in een daarvan herkende ik iets. Ik ben het gaan spelen met mijn kinderen, met luciferdoosjes. De verhoudingen klopten nog niet: het aantal ‘koffers’ en de bedragen die daarin moesten zitten. Dat is belangrijk: een bepaald aantal extreem hoge bedragen en een bepaald aantal extreem lage waren noodzakelijk om min of meer altijd uit te komen op ongeveer vijf koffers waar nog een aantal lage en een aantal hoge bedragen inzitten. Dat maakt het spannend.'

Puissant rijk

Puissant rijk
‘Ik heb er een bevriende wiskundige van de TU Delft bijgehaald, en die heeft zijn tanden daar nog aardig op gebroken. Wat moet de bank bijvoorbeeld bieden? Zou je het gemiddelde van alle resterende bedragen bieden, dan zegt elke kandidaat: geef mij dat geld maar. Dat mag natuurlijk niet, dat wordt te duur.

Puissant rijk
‘Er is een prachtig software programma voor ontwikkeld. In Italië heb ik gezien dat er een koffer over was met een miljoen, en een met duizend euro. Toen kwam de bank met een bod van een ton. Dat moet je eigenlijk direct aannemen. Maar het is wetenschappelijk onderzocht: verreweg de meeste deelnemers voelen zich geprovoceerd door dat miljoen, ze lijken op beleggers op de beurs en spelen door. Ze focussen zich op dat hoge bedrag. Ook door de host natuurlijk, die speelt met die vijftig procent kans op en miljoen. Deze kandidaat ging met duizend euro naar huis.’

Puissant rijk
Hij had misschien puissant rijk kunnen zijn met zijn huidige succes. ‘Iedereen zegt me altijd: You must be filthy rich. Ik zeg dan altijd: Partly true: I’m filthy. Ik heb er inmiddels een paar miljoen aan overgehouden. Maar als je het meet naar het aandeel dat het programma inmiddels wereldwijd vertegenwoordigt voor Endemol, is het niet veel.’

Puissant rijk
Het moet voelen als een deelnemer uit zijn eigen spel die de verkeerde doos koos, maar dat valt mee: ‘Het is mijn eigen schuld. Maar ik ben ook iemand die zich graag eerst bewijst voordat ie eisen gaat stellen.’ Hij is tevreden met de wereldwijde erkenning, zegt hij. En eigenlijk begint het nu pas.

Puissant rijk
Geld is niet zijn drijfveer, zegt hij. Misschien, beaamt hij na enige aarzeling, wordt hij eerder gedreven door een zekere compensatiedrang voor zijn nooit afgemaakte schoolopleiding. ‘Dat ik nu bij elke grote tv-baas ter wereld met open armen word ontvangen, vind ik de grootste beloning.’

Puissant rijk
De Rijk is dan ook nog lang niet uitgespeeld in de tv-wereld. Ideeën genoeg. Voorbeeldje: Big Brother, van zijn compaan De Mol. ‘Dat gegeven is uitgemolken’, zegt hij. Zelf kan hij het programma ook niet aanzien, als liefhebber van meer VPRO- en NOVA-achtige programma’s. ‘De zwakte van het format is dat het in zes regels valt uit te leggen, en daarmee is alles gezegd’. Maar er is meer mee te doen: ‘Maak van dat huis Het Huis van de Vrede. Je zet er zes Israeliërs en zes Palestijnen neer, en laat die eens het Midden-Oostenprobleem oplossen. Dat levert interessante televisie op. Elke week een nieuw probleem: Jeruzalem, Gazastrook, compleet met bemiddelaars. Allemaal gewone mensen, die gaan bewijzen dat het kán.’

Puissant rijk
Waar hij het vandaan haalt? Uit zijn onrustige, speelse geest. En: ‘Mijn kracht is dat ik nauwelijks tv kijk. Ik ben ook helemaal niet met die tv-wereld bezig, in tegenstelling tot de meeste andere tv-makers. Daarom kan ik juist volstrekt origineel denken. Laat mij maar rondlopen in De Bijenkorf, of in De Slegte. Daar kan ik echt een hele dag doorbrengen. Ik staar naar boektitels en -omslagen, dan kom ik vanzelf op ideeën. Dat inspireert me meer dan een tv-beurs.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden