ANALYSEKOSTEN MENSENLEVEN

Een ongemakkelijke economische vraag tijdens de coronacrisis: hoeveel is een mensenleven waard?

Volgens hoogleraar Ira Helsloot betaalt de overheid tijdens de coronacrisis honderd keer meer voor een gewonnen levensjaar dan de gebruikelijke norm is. ‘Het is een politieke keuze, maar dan moet je daar ultiem transparant over zijn.’

Medisch personeel in beschermende kleding behandelen patiënten besmet met het coronavirus.Beeld AFP

De Schotse academica June Andrews, gespecialiseerd in dementie, merkte tijdens een congres in Edinburgh op dat een pandemie in sommige opzichten niet slecht uitkwam omdat hierdoor weer bedden leeg kwamen in verpleeg- en ziekenhuizen. De dood van de zogenoemde ‘bedblockers’ met een voltooid leven was volgens haar een uitkomst. Het hele land viel uiteraard over haar heen. ‘Wacht maar tot u zelf oud bent, dan spreek u wel anders’, klonk het op de sociale media. Zo’n suggestie kan en petit comité worden gefluisterd, maar niet publiekelijk worden gezegd. Al helemaal niet door een expert. 

Aan mensenlevens hangt niettemin een prijskaartje. Het ‘monetariseren’ daarvan is onethisch, maar gebeurt toch omdat er nu eenmaal niet onbeperkt geld beschikbaar is.

Wilt u liever dit artikel beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie

Voor economen is het een keuzeprobleem. Stel dat een investering van 1 miljoen euro in de verbetering van een kruispunt (het omzagen van bomen die het zicht belemmeren en het aanbrengen van voorsorteerstroken) het aantal verkeersdoden reduceert van twintig tot tien per jaar. En dat een investering van 10 miljoen dat aantal doden doet dalen tot zes. Indien een gemeente wel bereid is 1 miljoen te investeren om tien doden te voorkomen, maar geen tien miljoen om veertien doden te voorkomen, betekent het dat de waarde van een mensenleven voor dat jaar 100 duizend euro is en geen 715 duizend euro.

Geldtekorten

Hoewel al 100 miljard euro naar zorg gaat in Nederland, kampen vele sectoren met geldtekorten. Vaak wordt gezegd dat de grenzen van wat men bereid is te betalen in zicht zijn. Maar met de bestrijding van corona gaan alle geldsluizen open. Ineens kunnen biljoenen aan bankbiljetten worden bijgedrukt en mogen overheidstekorten onbeperkt oplopen. Minister Hoekstra heeft al 85 miljard euro in het vooruitzicht gesteld – ruim 10 procent van het bbp. Ira Helsoot, hoogleraar besturen van veiligheid aan de Radboud Universiteit, zegt dat voor coronabestrijding honderd keer – 8 miljoen euro per gewonnen levensjaar – meer wordt uitgegeven dan de gebruikelijke norm van 80 duizend euro per levensjaar.

Bij het bepalen van de laatste norm baseert hij zich op de zogenoemde qaly (Quality-adjusted life year)-benadering waarmee wordt berekend wat een extra jaar leven in goede gezondheid waard is. Hierbij worden de verwachte levensjaren vermenigvuldigd met de factor 1 als mensen blaken van gezondheid. Voor elk gebrek gaan er tienden van procenten af: voor overspannenheid is dat bijvoorbeeld 0,1, voor een mobiliteitsgebrek 0,2, voor vernauwde bloedvaten 0,4 en voor kanker 0,6. Deze qaly’s worden bijvoorbeeld gebruikt om te bepalen dat iemand van 85 jaar met alzheimer geen nieuwe lever krijgt en de 17-jarige met havo-diploma wel.

Helsloots aanname is dat mensen die aan corona overlijden gemiddeld 80 jaar zijn en zonder corona nog één jaar te leven hebben omdat ze vrijwel allemaal een andere onderliggende kwaal hadden. Hierbij verwijst hij naar de Italiaanse onderzoeken. In het allerzwartste scenario van het RIVM zullen in Nederland 137 duizend mensen  overlijden (1 procent van het totaal aantal dat het virus krijgt). Maar Helsloot denkt dat dat sterftepercentage hoogstens 0,1 procent zal zijn. Dat betekent dat de overheid nu 8 miljoen euro per gewonnen levensjaar uitgeeft. ‘Het is een politieke keuze, maar dan moet je daar ultiem transparant over zijn: dat je honderd andere levensjaren niet wil redden ten faveure van de levensjaren van één corona-slachtoffer.’  

Vragen

De journalist Michiel Bicker Caarten meldde deze week op zijn website ook reacties te hebben gehad van lezers: ‘Gaan we miljoenen mensen werkloos maken en de economie vermoorden om een paar oudjes te redden?’. Een huisarts schreef: ‘De ellende is nu niet te overzien maar naar mijn mening schieten we door met onze maatregelen, die ons over niet al te lange tijd in een economische depressie storten met alle misère van dien.’ Er zou ook kunnen worden gezegd dat het geld nuttiger besteed zou kunnen worden aan andere vormen van zorg, zoals de bestrijding van malaria, kanker of hart- en vaatziekten. Of aan het mensen uit de bijstand halen, die gemiddeld tien jaar korter leven.

Marcel Canoy, zorgeconoom van de Erasmus Universiteit in Rotterdam, zit in een adviescommissie van het Nederlandse Zorginstituut. Die gebruikt deze qaly-berekeningen voor de onderhandelingen met de farmaceuten over de medicijnenprijzen, waarbij overigens drie referenties – 20, 50 en 80 duizend euro per levensjaar – worden gebruikt. Maar Canoy zegt dat qaly-berekeningen er bij een pandemie totaal niet toe doen. ‘Dit is minder relevant. Niets doen is helemaal geen optie. Je kunt niet als enig land roepen dat de ziekte wel overwaait. Er spelen heel andere krachten dan het maken van rekensommetjes.’

Niet te berekenen

Bovendien gaat die 85 miljard helemaal niet naar de zorg, zegt Canoy. Die wordt besteed aan het compenseren van middenstanders, de financiering van werktijdverkorting en alle andere gevolgen die de lockdown met zich meebrengt. Marc Pomp, adviseur gezondheidseconomie, is het helemaal met Canoy eens. ‘De echte kosten van corona zijn het productieverlies van de Nederlandse economie. Maar die valt nu nog nauwelijks te berekenen.’ 

Aanvankelijk was voor dit jaar zonder corona een groei voorzien van 1,4 procent. Nu wordt dat mogelijk een krimp van 1,4 procent. Dat scheelt 25 miljard euro. Pomp: ‘Maar de corona is er. De vraag is of het productieverlies groter of juist kleiner is als de overheid niets zou doen. En dat laatste is volstrekt onmogelijk te berekenen.’ 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden