Een ongekende drang tot communiceren

Musicus, muziekpedagoog, mentor, prater, connaisseur van Cubaanse sigaren, ontmoeter van staatshoofden en reiziger voor de vrede. De zaterdag overleden legende Isaac Stern behield tot het einde toe zijn sublieme streektechniek....

DE PIANIST Vladimir Horowitz, de cellist Pablo Casals, dirigenten als Bruno Walter, Leonard Bernstein, Eugene Ormandy - de wanden van Isaac Sterns studio aan het Central Park in New York waren bedekt met foto's van de legendarische musici met wie hij in zijn bijna 65 jaar lange loopbaan optrad. Meestal stond hij er zelf ook op, maar het verschil was dat de anderen inmiddels dood waren.

De koestering van zijn fotowanden was een vorm van muziekhistorie. Zelf was Stern een levend stuk geschiedenis, als musicus, muziekpedagoog, mentor, prater, humanist, connaisseur van Cubaanse sigaren, ontmoeter van staatshoofden en reiziger voor de vrede (alles in willekeurige volgorde). Nu ook Stern is gestorven - hij overleed zaterdag, 81 jaar oud, in een New Yorks ziekenhuis - is een periode afgesloten.

Zoiets wordt soms te gauw gezegd, maar omdat ook de collega-vioollegendes met wie hij een driegesternte vormde er niet meer zijn (Heifetz en Menuhin) is er geen andere conclusie mogelijk.

De laatste keer dat Stern in Amsterdam optrad, drie jaar geleden in het Concertgebouw, bleef er weinig van hem heel. Hij speelde vioolconcerten van Bach en Mozart, en kamermuziek van Brahms met leden van Nieuw Sinfonietta Amsterdam, musici met wie hij voor het eerst samenwerkte. De algemene impressie was, dat Stern zich forceerde, en te laat met spelen was gestopt.

De kritiek zal pijn hebben gedaan. Stern mocht zich voor de vorm graag reduceren, liefst in plat New Yorks, tot just a fiddle player, maar hij had een zelfbeeld van gezonde proporties, en waar hij optrad met musici die hem goed kenden (hij gaf in dat jaar nog zo'n tachtig concerten), klonk het gebodene vaak ook verrassend fris. Waar andere violisten het rond hun vijfenzestigste voor gezien houden, hield Stern de beschikking over een sublieme streektechniek, die hem in staat stelde geen noot 'un-sterned' te laten, zoals het cliché luidde dat hem op jongere leeftijd al aankleefde.

Het bijzondere aan Stern was, dat die techniek het voertuig was van een ongekende drang tot mededelen, overtuigen, imponeren en charmeren. Het fenomeen-Stern liet zich verklaren uit een onblusbare communiceerdrift. Die zat in alle gedaanten waarin hij zich over de aardbol bewoog.

De presidenten voor wie hij speelde in het Witte Huis (Kennedy, Johnson, Nixon, Carter, Reagan, Clinton) kregen niet alleen Brahms te horen, maar ook een college over de manco's van het Amerikaanse kunstbestel. Wat de cellist Yo-Yo Ma omschreef als 'diepte door eenvoud', als hij het over de musicus Stern had, was ook een eigenschap van de pedagoog en mentor Stern, zoals hij liet zien bij zijn ontmoetingen met Chinese jongeren, geregistreerd in de film From Mao to Mozart.

Vioolkistdiplomatie bedreef hij al in de Sovjet-Unie in de Koude Oorlog, toen hij als cultureel ambassadeur door Rusland reisde: 'Zij sturen ons hun joden uit Odessa, wij sturen hun onze joden uit Odessa', grapte hij, toen de violist David Oistrach een tournee maakte naar het Westen.

Toen sloop dreigde voor de New Yorkse Carnegie Hall in 1960 greep Stern in, bankiers fortuinen aftroggelend. Maar op z'n best was hij, wanneer hij de muziek kon laten triomferen over aardse dreigingen, zoals in 1991, toen hij concerteerde in Jeruzalem tijdens de Golf-oorlog. Er klonk Scud-alarm, en Stern keerde terug op het podium om in zijn eentje Bach te spelen voor een zaal vol gasmakers. Palestijnenhaat irriteerde hem intussen even sterk als de Israëlische nederzettingenpolitiek.

Geboren in de Oekraïne en opgegroeid in San Francisco, leerde hij vioolspelen van de concertmeester van het orkest, Naum Blinder.

Zijn voornaamste leerschool was het bijna dagelijkse kamermuziekspel dat de jonge Stern praktiseerde met Blinder en musici uit het orkest. Op de cd-verzameling Isaac Stern, a life in music die bij zijn zeventigste verjaardag werd uitgebracht (44 platen) is hij onder meer te horen met concerten die Penderecki en Dutilleux voor hem schreven, en met het vioolconcert van Stravinsky, gedirigeerd door de componist.

Maar op z'n indrukwekkendst is hij te horen als teamspeler, in klassiek kamermuziekwerk en in stukken die Bernstein, Hindemith en Rochberg schreven voor, bijvoorbeeld, het trio Stern-Eugene Istomin-Leonard Rose. Communiceren ging voor alles, en dat deed Stern het allerbest met musici naast en tegenover hem.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden