Een onaangename zaak

Een wending in de affaire rond Joris Demmink, oud-Justitietopman: plots is hij verdachte. Over de hoofdrolspelers en hun belangen.

1. De verdachte

Zo op het oog glijden de beschuldigingen van hem af, ook al wordt hij er dagelijks mee geconfronteerd. Er is gedemonstreerd voor zijn woning en tijdens zijn afscheidsreceptie werden zijn gasten onthaald door roepende doofpotdenkers. Afgelopen zomer werd hij bij zijn huis opgewacht door publicist Micha Kat, die hem begroette met een draaiende camera en de woorden: 'Meneer Demmink, misbruikt u nog steeds kinderen?'


Charmant en kundig, maar ook ongenaakbaar. Zo staat de voormalige secretaris-generaal van het ministerie van Veiligheid en Justitie bekend. In 2012 ging Joris Demmink (66) na een glanzende carrière met pensioen. De enige keer dat hij openlijk bekritiseerd werd was toen NRC in 2009 publiceerde over zijn declaratiegedrag. In twee jaar tijd had hij voor 13 duizend euro gedineerd zonder dit te specificeren.


De geruchten over contacten met jonge jongens doen al sinds de jaren negentig de ronde. Ondanks deze aandacht blijft hij na zijn pensionering maatschappelijk actief. Demmink is lid van het Nederlands Helsinki Comité, dat zich inzet voor mensenrechten. Hij was vorige week in Den Haag als gast aanwezig op de Ambassadeursconferentie. Reageren op de beschuldigingen doet hij nauwelijks. 'Het heeft mij altijd minder passend geleken als persoon naar buiten te treden, waar de aandacht zich vooral op de functie zou behoren te richten', schreef hij in 2012 aan Vrij Nederland. Zijn advocaten doen de verhalen af als 'kwaadaardige borrelpraat'.


Lange tijd is het Demmink gelukt in de luwte te blijven. De kans is groot dat hij dit jaar in het openbaar voor de rechtbank verschijnt.


2. De aangevers

De verkrachtingszaak draait om twee Turkse mannen, Osman B. en Mustafa Y. Ze zeggen in de jaren negentig - toen zij 13 en 14 jaar oud waren - misbruikt te zijn door Demmink. Die was destijds directeur-generaal op het ministerie van Justitie, waar hij werkte sinds 1982. In 2008 en 2010 deden ze pas aangifte tegen Demmink, die inmiddels de hoogste ambtelijke baan had op Justitie, maar het Openbaar Ministerie concludeerde na een oriënterend onderzoek dat er geen aanleiding was om Demmink te vervolgen.


De aangifte van Osman B. zou niet consistent zijn en bevatte te weinig details, aldus de experts van de politie die gespecialiseerd zijn in het onderscheiden van valse en echte zedenaangiftes. Mustafa Y. is nooit naar Nederland gekomen om zijn aangifte toe te lichten.


De Turken lieten het niet zitten bij de afwijzing door het OM. Hun advocate Adèle van der Plas startte een artikel 12-procedure, om justitie alsnog te dwingen vervolging in te stellen. Dat resulteerde deze week in de beschikking van het gerechtshof in Arnhem dat er wél voldoende aanknopingspunten zijn om uitgebreid onderzoek te doen. Eenvoudig is dat niet, want hoe bewijs je, ruim vijftien jaar later, dat je misbruikt bent? Veel steunbewijs is bovendien tot nu toe niet boven tafel gekomen. Interessant wordt het verhoor van een Turkse agent die zegt dat hij een van de slachtoffers naar Demminks hotelkamer bracht. Dat verhoor is door het gerechtshof expliciet bevolen.


Ook in Nederland hebben mannen verklaard dat ze als minderjarige seks zouden hebben gehad met Demmink. Een daarvan is veroordeeld voor het doen van een valse aangifte, de ander bereidt een letselschadezaak voor.


3. De ministers

'Er is geen spoor van rook, laat staan vuur', zei Justitieminister Donner in 2003. 'Er is geen begin van juistheid gebleken omtrent de beschuldigingen', oordeelde zijn opvolger Hirsch Ballin in 2007. En in 2012 stelde minister Opstelten dat 'wat onderzocht moest worden, is onderzocht.'


Keer op keer was de toon: deze man is onschuldig. Tot deze week. 'Ik ga geen kwalificaties geven', reageerde Opstelten op de vraag of hij nog geloofde in Demminks onschuld.


'Het gaat er nu om wat het Openbaar Ministerie vindt, en later wat de rechter als oordeel uitspreekt.'


Opstelten kan niet anders, nu zijn voormalige rechterhand verdachte is in een strafzaak. Maar gemakkelijk zal het niet zijn, want alles wat Demmink verweten wordt, straalt af op de minister en zijn departement. Of, toch niet? Minister Opstelten staat er heel 'relaxed' in, zei een woordvoerder van het ministerie deze week alvast. Want voordat de ministers hun uitspraken deden, hebben ze de verdachtmakingen grondig laten onderzoeken. De minister verlaat zich op onderzoek van anderen, de AIVD, de Rijksrecherche 'en daar moet je toch op kunnen vertrouwen?' Kortom: mocht het eventueel mislopen, dan hebben niet de ministers, maar 'de diensten' het gedaan.


4. De complotdenkers

De verkrachtingszaak in Turkije is maar een topje van de ijsberg, gelooft een bont gezelschap van voormalige detectives, zelfbenoemde idealisten en publicisten. Joris Demmink zou een spin in het web zijn van een elitair pedofielennetwerk. In hun denkbeelden is zelfs een rol weggelegd voor wijlen prins Friso en prins Claus. Hun doofpotverhalen vind je op sites als Meld Demmink Direct, Klokkenluidersonline en Demmink Facts. Hij zou zelfs betrokken zijn bij de moord op Marianne Vaatstra.


Demmink zou ongestoord zijn gang hebben kunnen gaan, omdat hij als topambtenaar te veel zou weten van andere hooggeplaatste Nederlanders. Een van de opmerkelijkste gezichten van de doofpotdenkers is oud-journalist Micha Kat. Aanvankelijk werkte hij samen met Jan Poot, de belangrijkste financier van de anti-Demmink-lobby. In 2010 publiceerden ze samen het gratis boek De Demmink Doofpot. Maar inmiddels zijn hun wegen gescheiden, omdat ook in de ogen van Poot, bekend van de Chipsholzaak, Kats gedrag te extreem werd. Kat werd in 2012 veroordeeld voor het bekladden van Demminks huis, en deed een jaar eerder een bommelding bij het ministerie van Veiligheid en Justitie.


Hoewel de complottheorieën over Demmink kwetsend zijn, speelden ze Demmink ook in de kaart, aldus de advocate van de slachtoffers: 'Onze serieuze feiten werden er ongeloofwaardig door.'


Spektakel is in elk geval nooit ver weg als het om Demmink gaat. Zijn tegenstanders kennen de weg naar de publieke tribune in de rechtbanken maar al te goed. Tijdens een zitting in Utrecht vorig najaar, stond pontificaal een televisiecamera opgesteld van JDTV - Joris Demmink TV, een website van Micha Kat en zijn sympathisanten.


5. De journalisten

'Het is ongelooflijk dat de Nederlandse media het niet oppikken', zei Robert Rubinstein van stichting De Roestige Spijker vorig jaar. Hij is niet de enige met de klacht dat 'de journalistiek' geen onderzoek naar Joris Demmink doet. Maar gelijk heeft hij niet.


De affaire is in 2003 op de kaart gezet door journalisten van de Gay Krant en Panorama. Die schreven over pedofiele praktijken in het Anne Frankplantsoen in Eindhoven. Ze noemden geen naam, maar spraken over een 'Haagse topambtenaar'. Toch werd hoofdredacteur Henk Krol bij Demmink thuis ontboden en publiceerde hij er onder dreiging van een rechtszaak nooit meer over.


NOS-verslaggever Lex Runderkamp beet zich al in 2000 vast in de zaak, meldde op basis van anonieme bronnen dat Demmink had toegegeven seks met jonge mannen te hebben zonder hun exacte leeftijd te kennen, kwam voor de Raad voor de Journalistiek en verloor. Er was veel te vertellen, maar een echte smoking gun dook niet op. Zo sneeuwde de kwestie langzaam onder in een lawine aan verdachtmakingen en complotten, en ebde de aandacht van de 'serieuze' media weg - tot de aangifte van twee Turkse mannen tegen Demmink nieuw leven bracht in de zaak. Het AD maakte verslaggever Koen Voskuil vrij voor onderzoek, bracht eind 2012 prominent dat Demmink contact had met Haagse jongenspooiers in de jaren tachtig en moest dat bekopen met een rechtszaak.


Hoewel de ontknoping van die zaak - Demmink vs. AD - nog een paar maanden op zich laat wachten, zette de krant deze week alvast groot een foto van Demmink op de voorpagina, gemonteerd in een Amerikaanse mugshot.


Journalisten willen in de eerste plaats weten of Demmink schuldig is. Maar 'de waarheid' is ver weg in zedenzaken, die vaak lastig te bewijzen zijn, zeker als ze in een ver verleden spelen. En wat er ook aan waarheid boven komt, er zullen altijd mensen zijn die daar geen genoegen mee nemen.


6. De advocaten

Spil in het juridische steekspel dat de komende maanden rond Demmink wordt opgevoerd, zijn twee advocaten: Adèle van der Plas en Matthijs Kaaks. Van der Plas volgt al sinds 2007 de Turkse lijn: zij heeft voor elkaar gekregen dat het OM alsnog de verkrachting van twee Turkse jongens moet uitzoeken. Ze probeert al jaren de tot levenslang veroordeelde Koerd Baybasin vrij te krijgen, zelfbenoemd vrijheidsstrijder maar veroordeeld voor drugshandel, gijzeling en moord. Hij zou onschuldig zijn, maar in de cel zitten door toedoen van Demmink. De Turkse overheid chanteert Demmink met zijn pedofilie, is Baybasins overtuiging.


Matthijs Kaaks is recenter in het dossier gedoken, als advocaat van stichting De Roestige Spijker, betaald door Jan Poot. Hij gebruikt juridische procedures vooral als onderzoeksmiddel. Kaaks kreeg het voor elkaar zich te voegen in de smaadzaak tussen Demmink en het AD, en mag getuigen onder ede laten horen door de rechter-commissaris. Een onorthodoxe, maar tot dusver geslaagde werkwijze: in maart bijvoorbeeld worden zedenrechercheurs gehoord die ongetwijfeld de vraag krijgen of en hoe ze de naam Demmink tijdens hun naspeuringen zijn tegengekomen.


De advocaten van de anti-Demminklobby schaken op verschillende borden - civiel recht, strafrecht - en toch kunnen ze niet los van elkaar worden gezien. Getuigenissen in de ene zaak kunnen voeding geven aan een andere en tot nieuwe procedures en reuring leiden.


7. Het Openbaar Ministerie

Even onwankelbaar als de geplaagde ambtenaar zelf, hield het OM keer op keer vol dat er geen enkele reden was Demmink te vervolgen. En nu moet het wel. De mogelijke verkrachting is niet goed genoeg onderzocht, vindt het gerechtshof. Die wending hadden we niet verwacht, lieten de woordvoerders weten. 'Met lange tanden', schreef NRC op basis van bronnen, zal het OM het werk doen.


Officieren moeten contact opnemen met een Turkse politieagent. De agent zou een van de slachtoffers naar Demmink hebben gebracht. Ook zijn leidinggevende, destijds hoofd van de politie in Istanbul, heeft dit verklaard, maar hij is overleden.


Ook moet het OM beter spitten in het reisverleden van Demmink. Hij zegt zelf na 1986 niet meer in Turkije te zijn geweest, maar volgens een Turks document was hij er in elk geval in 1996.


Het onderzoek naar dat document was niet volledig, vindt het gerechtshof, want Demmink had een diplomatiek paspoort en zou daarom niet voorkomen in de reguliere reisregisters. De kans is groot dat het tot een zaak komt, met Demmink als verdachte.


Een vergelijking met de zaak-Wilders tekent zich af. Ook daar weigerde het OM te vervolgen en ook daar werd het OM hiertoe gedwongen na een artikel 12-procedure. Korzelig zette het zich aan die taak, en vroeg het vrijspraak, elke komma beschreven en gefilmd en becommentarieerd door de media. Dat kan ook hier gebeuren. Met één groot verschil: destijds werd het OM gesteund door een groot deel van de publieke opinie en de politiek, die het vervolgen van Wilders belachelijk vonden. Nu vindt het een wereld van wantrouwen tegenover zich.


8. De rechters

Wilt u mij van zaak 419404/HA ZA 13-226 halen? verzocht de Rotterdamse rechter Veling vorig jaar augustus de wrakingskamer. Niet dat er een reden was om zijn onpartijdigheid in twijfel te trekken - maar voor de zekerheid zette hij graag een stap opzij.


De eiser in de zaak is Joris Demmink, die een schadevergoeding eist van het AD wegens publicaties over zijn contacten met een Haagse pooier. En zodra het om Demmink gaat, is de 'schijn van partijdigheid' snel gewekt.


Het is een probleem waarmee meer rechters worstelen. Velen kennen hem, velen ook niet - maar de juridische wereld is klein, en onafhankelijkheid is er het grootste goed. Rechters nemen het zekere voor het onzekere, al dan niet aangespoord door een advocaat die er in dit geval op wees dat Veling in het verleden werkte op het Haagse kantoor van de landsadvocaat, en optrad voor het ministerie van Justitie. Veling heeft Demmink 'nooit ontmoet', maar vreest wel dat er discussie over kan komen.


Ook het Haagse gerechtshof worstelde met dit probleem. Aanvankelijk werd hier de artikel 12-procedure aanhangig gemaakt. De raadsheren schoven de beklagzaak snel door naar de collega's in Den Bosch. Reden: iedereen in Den Haag kende Demmink. Ook in Den Bosch vonden ze dat ze de zaak niet konden behandelen. Dit hof behandelt de Baybasin-zaak. Zo belandde de artikel 12-procedure bij de raadsheren in Arnhem.


Heel netjes en juist, zei de Nijmeegse hoogleraar Henny Sackers eerder over deze stoelendans, maar niet zonder gevaar. 'Wat zich hier aftekent komt mij vrij uitzonderlijk voor. Naar de buitenwereld wekt dit tegelijk de indruk dat rechters geen trek hebben in de zaak-Demmink.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.