INTERVIEW

'Een ombudsman moet schuren'

Kinderombudsman Marc Dullaert vertrekt per 1 april, met een waarschuwing: het instituut mag zijn onafhankelijkheid niet verliezen. Deze week wordt waarschijnlijk bekend wie hem opvolgt.

Kinderombudsman Marc Dullaert. Beeld Mike Roelofs

Voorafgaand aan zijn afscheidsinterview laat Marc Dullaert (52) weten dat hij niet over 'de kwestie' wil praten. 'De kwestie' - eufemisme voor het venijnige conflict dat zich de laatste maanden heeft afgespeeld, voornamelijk in het verborgene, tussen deze Kinderombudsman en de nieuwe Nationale Ombudsman Reinier van Zutphen. De eerste had op z'n minst tot september willen aanblijven om zijn voorzitterschap van de koepel van Europese Kinderombudsmannen te kunnen uitdienen, de tweede claimde het recht om een eigen team samen te stellen. Van Zutphen wint: Dullaert vertrekt per 1 april.

Waarom wilt u niet over 'de kwestie' praten?

'Ik vind het niet chic om over personen of interne aangelegenheden te praten. Met intern bedoel ik zaken die zijn gepasseerd in besloten vergaderingen van het parlement of werkafspraken die ik met Reinier van Zutphen heb gemaakt.'

Wat doet de kwestie met u persoonlijk?

'Laat ik daarover open zijn: ik heb betere tijden gekend, en dat is een understatement. Ik heb er geen geheim van gemaakt dat ik graag mijn jaar als Europees voorzitter wilde volmaken. Dat is nu niet mogelijk. Heel jammer is het dat al het gedoe afleidt van de zaak waar ik voor sta. Ik heb mezelf de afgelopen maanden vaak afgevraagd: wat in godesnaam hebben de kinderen voor wie ik opkom hieraan?'

Hij noemt het voortijdig einde van zijn voorzitterschap van de 41 Europese Kinderombudsmannen 'een gemiste kans'. Begin dit jaar is een Europees onderzoek gepresenteerd naar de beroerde positie van kinderen van vluchtelingen. 'Schouder aan schouder' is aan dit probleem 'van enorme urgentie' gewerkt, zegt hij. Denk niet dat het gemakkelijk was: 'Het is heel moeilijk om zo'n rapport voor elkaar te krijgen met allemaal eigenwijze mensen uit allemaal verschillende landen. Ik weet dat ik veel zwakke plekken heb, maar ik weet ook dat ik het gezag heb om deze groep te binden.'

Hij vertelt dat hij volgende week naar Sofia reist. Daar wordt een grote conferentie gehouden van de Europese Raad over onder andere migratie en het vluchtelingenprobleem. 'Ik ga naar Sofia zonder m'n strepen, per 1 april ben ik immers weg. Men heeft mij gevraagd: wil je dan informeel komen praten. Dat doe ik; ik kan de boel toch niet - excuse my language - zomaar uit m'n poten laten vallen?'

Maar toen u in september dat Europese voorzitterschap aanvaardde, wist u toch dat uw termijn per 1 april zou aflopen. Of was verlenging geregeld?

'Dat voorzitterschap is niet op een achternamiddag geregeld. Toen ik naar voren werd geschoven, al in 2014, heb ik het uitgebreid besproken met de toen waarnemend Nationale Ombudsman, de heer Van Dooren. De nieuwe ombudsman wist wat er lag toen hij aantrad. Laat ik het nog anders uitdrukken: als jij morgen de HEMA overneemt, weet je wat er op de balans staat, aan lusten én aan lasten.'

Voelt u zich - excuse our language - verneukt?

'Nee, ik voel me niet verneukt. Ik heb een karakter dat veel klappen kan opvangen. Ik denk bovendien in termen van kansen. Toen ik geïnstalleerd werd in het Tweede Kamergebouw, in het bijzijn van de 41 Europese Kinderombudsmannen, zei de Kamervoorzitter dat Nederland heel trots was. We hebben ongeveer als laatste land in Europa een kinderombudsman gekregen. Binnen vier jaar leverden we de voorzitter. Daarom noem nu ik mijn versnelde aftreden een gemiste kans.'

Hoe frustrerend is dat?

'Ik ben pragmatisch, ik ga wel weer met mijn koffertje met twee schone T-shirts naar Sofia, kijken hoe we de band kunnen plakken. Maar het zijn hobbels waar je in dit proces niet op zit te wachten.'

Geldt nu voor u: het is gegaan zoals het is gegaan en daarmee basta?

'Ik heb ervoor gekozen om en public niet veel over de zaak te zeggen. We zijn allemaal passanten in het leven; mensen komen, mensen gaan. Maar wat ik wel essentieel vind, is het antwoord op de vraag: kan het instituut Kinderombudsman nu door? Er is een basis gelegd, de afgelopen vijf jaar. Ik heb met mijn team veel voor elkaar gekregen: de aanpak van armoede onder kinderen, een monitor voor kinderrechten en nog veel meer. Maar nu blijkt mijns inziens dat er een weeffout in de wet zit.'

Hij wijst op het wettelijk vastgelegde, eigen mandaat voor de Kinderombudsman. Dullaert: 'Chic uitgedrukt staat er dat ik nevengeschikt ben aan de Nationale Ombudsman. Ik leg rechtstreeks verantwoording af aan de Kamer; daarom mag ik ook bewindslieden en Kamerleden aanspreken. Ik heb dus een heel zelfstandig mandaat. Tegelijkertijd ben ik substituut-Nationale Ombudsman, plaatsvervanger - en in die zin ondergeschikt. De Nationale Ombudsman heeft bovendien de bevoegdheid een Kinderombudsman voor te dragen voor benoeming en herbenoeming.

'Zo zijn twee petten in één wet vervat. Dat is een weeffout die tot de onrust heeft geleid. Als je de Handelingen van de Kamer over de oprichting van het instituut Kinderombudsman naleest, zie je dat het parlement uitging van een onafhankelijke functionaris.'

Dat weet Reinier van Zutphen toch ook?

'Ik kan niet in het hoofd van een ander kijken. Ik probeer de discussie naar een ander niveau te tillen. Na vijf jaar moet de wet op de Kinderombudsman worden geëvalueerd. Dat gebeurt eind dit jaar. Ik constateer een pijnpunt. Hierover zal bij de evaluatie gesproken moeten worden. Dat moment wordt de lakmoesproef. Dan zal iedereen, de Nationale Ombudsman en het parlement, zijn kaarten op tafel moeten leggen.'

De Nationale Ombudsman heeft dat in zekere zin al gedaan. Van Zutphen heeft een reorganisatie aangekondigd waarin hijzelf aan de top van de piramide staat en de Kinderombudsman een trapje lager. Wat vindt u daarvan?

'In dat geval wordt de onafhankelijkheid van de Kinderombudsman met voeten getreden. In de wet staat heel duidelijk dat de Nationale Ombudsman ook ombudsman van de veteranen kan zijn. Maar tegelijkertijd Kinderombudsman zijn, is wettelijk niet mogelijk.

'Uiteindelijk heeft het parlement het laatste woord.'

Wat is volgens u de beste oplossing?

'De Scandinavische of de Belgische. Daar wordt de Kinderombudsman rechtstreeks door het parlement benoemd, zonder voordracht van wie dan ook. Hij heeft een onafhankelijke positie.'

Bent u bij de procedure voor een nieuwe kinderombudsman betrokken?

'Nee.'

Wie gaat die nieuwe man of vrouw inwerken?

'Dat is een goeie vraag.'

Blijft uw team intact?

'Ik hoop het vurig, er zit zoveel expertise en kennis. Maar ik weet het niet. Ik heb er geen zicht op.'

Heeft de heer Van Zutphen u eigenlijk ooit een reden gegeven voor het niet-verlengen van uw termijn, anders dan dat hij zijn eigen team wil samenstellen?

'Nee.'

Er zijn politici die informeel zeggen: Dullaert is een activist, vooral op het asieldossier. Daarom moet hij weg.

'Mijn reactie zou luiden: heeft u behoefte aan echte kritiek, of niet?'

Uw rapporten en uw presentatie kenmerken zich door een zekere agitatie. Zou het kunnen dat de ontvankelijkheid daaronder lijdt?

'Alle 25 rapporten die we tot nu toe naar buiten hebben gebracht, zijn gewoon fact based. Over het pesten van kinderen, over armoede onder kinderen, over leerrecht voor ongewild thuiszitters - onder alle opinies die wij ventileren, ligt een feitelijk rapport. Toen wij vier maanden bezig waren, heb ik tegen mijn mensen gezegd: wat wij hier doen is anderen de maat nemen. Dat verplicht; alles wat hier de deur uitgaat, moet kloppen, gecheckt en gerecheckt zijn. En als we fouten maken, geven we dat direct toe. Volgens die instelling zijn wij gaan werken.

'Volgens mij is de combinatie van hoofd en hart mijn kracht. Want ik doe dit werk wel met grote bevlogenheid. Niet met agitatie, ik zou 'agitatie' willen vervangen door 'hart'.'

Veertigduizend mensen ondertekenden de petitie 'Dullaert moet blijven'. In de tekst van het geschrift staat letterlijk dat u moet blijven als 'activistische Kinderombudsman'. Is dat de juiste benadering?

'Bij activistisch denk ik aan politiek gekleurd. Wat een ombudsman moet zijn: die moet schuren. Uiteindelijk neem je de zittende overheid de maat. Dat doet pijn. Dat schuurt. Dat mag, dat moet - mits het maar op basis van feiten is. Als u dat activistisch noemt, dan ben ik activistisch. Maar dat hoort bij de rol van een ombudsman.'

U noemde bijvoorbeeld de uitvoering van het kinderpardon, de verblijfsvergunning voor buitenlandse kinderen die al jaren in Nederland zijn, 'idioot'.

'Bij die uitvoering was sprake van volstrekte willekeur. Het gaat wel om kinderen, hè, niet om producten.'

Hebt u het idee dat u het hard moet zeggen omdat het anders niet doordringt?

'Soms is het een bewuste keuze om dingen heel hard te zeggen. Soms is het een bewuste keuze om dingen heel zacht te zeggen. Ik moduleer daar in.'

Als u bewust voor hard kiest, calculeert u dan in dat u uw eigen oppositie organiseert?

'Een beroemde advocaat uit de Romeinse tijd, Cicero, zei: 'Ik weet niet waar ik uitkom, maar ik moet wel iets in beweging zetten'. Soms moet je dat durven doen.'

Is het all in the game dat u vervolgens als populist wordt geafficheerd, zoals hoogleraar Micha de Winter deed?

'Ik heb Micha de Winter hoog zitten. Ik spreek niet zijn wetenschappelijke taal, dat is zijn rol. Mijn rol is het de stem van kinderen te laten horen.

'Ik heb ervaren dat je als Kinderombudsman een publiek persoon wordt ¿ dat was in het begin best moeilijk. Je merkt gewoon dat heel veel mensen iets positiefs van je vinden. Er zijn ook veel mensen die nare dingen over je zeggen. Het enige dat telt is je eigen geweten. Kan je in de spiegel kijken? Waarom heb je dit gedaan?

'Ik ben opgeleid in de school van de oude Nationale Ombudsman Brenninkmeijer. Daar komt een aantal karaktereigenschappen van mijzelf bij. Ik heb het mij in de afgelopen vijf jaar niet gemakkelijk gemaakt. Ik heb wel steeds gedacht: het spijt me, maar dit móét gezegd worden. Ik zal er niet geliefd door raken, maar ik vind wel dat ik het moet zeggen.'

Dullaert merkt op dat 'samenwerken met het establishment' hem 'als luis in de pels' toch ook goed is afgegaan. Hij noemt staatssecretaris Sander Dekker met wie hij een anti-pestwet regelde. Hij noemt staatssecretaris Martin van Rijn met wie hij op kritische wijze samenwerkt aan de jeugdzorg. Dullaert: 'Het is een ingewikkeld evenwichtsspel, maar het is steeds aardig gelukt.'

Hier in het bureau van u en Reinier van Zutphen heeft dat evenwichtsspel gefaald. Hoe kan dat?

'Goeie vraag. Ombudsman ben je niet ineens, daar groei je in. Soms denk je: dit moet ik de volgende keer anders doen. De heer Van Zutphen kiest, en daar heeft hij het volle recht toe, voor een andere richting.'

Een andere richting? Welke is dat volgens u?

'Tja, dan komen we terug bij de vraag of de onafhankelijkheid van het instituut Kinderombudsman geborgd is. Meer wil ik er niet over zeggen.'

U claimt dat u kinderen die in de knel zitten, een stem hebt gegeven, in de afgelopen vijf jaar. Zijn er ook zaken niet gelukt?

'Op een aantal terreinen worden kinderen nog onvoldoende gehoord. Denk aan de rechtbank bij vechtscheidingen, aan kinderen in ziekenhuizen en gesloten instellingen. Dat had ik nog graag willen oppakken.'

Wat gaat u doen?

'De rechterhand van VN-secretaris-generaal Ban Ki-moon, mevrouw Marta Santos Pais, heeft mij gevraagd de campagne op te zetten voor een van de duurzaamheidsdoelen van de Verenigde Naties voor 2030: het uitbannen van geweld tegen kinderen. Het is een eervolle taak. Ik ga er de komende maanden mee aan de slag en daarna zie ik wel hoe het loopt.'

Is het moeilijk om weg te gaan?

'Ik voel me een racewagen die abrupt tot stilstand komt. Maar aan flegma heeft het mij nooit ontbroken. Ik sluit mijn ambtstermijn van vijf jaar met trots af.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden