Een oeuvre met overlevers, geen helden

De Servische schrijver Aleksandar Tisma, die zondag op 79-jarige leeftijd stierf, heeft zijn kleine, indringende oeuvre gewijd aan het onderzoeken van de a-morele kanten van het menselijk leven....

Michaël Zeeman

LEVEN en werken van de Joegoslavische schrijver Aleksandar Tisma werden volledig bepaald door twee grootheden, de eerste een gebied, de tweede een gebeurtenis. Het gebied is de Vojvodina, meer in het bijzonder Novi Sad, een slaperige provinciestad in de vlakte benoorden Belgrado die tot over de Hongaarse grens loopt. Aan de noordkant van de stad stroomt de rivier, de Donau. Dwars door de stad loopt de oude route van Belgrado naar Boedapest.

Een handelsstad, een stad waarin eeuwenlang verschillende culturen elkaar ontmoetten. Op straat klonk er ooit het Duits van de Donaumonarchie, het Hongaars van de noorderburen, het Servisch van de zuiderburen en de potpourri van klanken van allen die van elders waren gekomen, Roemenen, Bulgaren en, vooral Asjkenazische joden. De stad was ontstaan op een kruispunt en dat gaf haar iets kosmopolitisch.

De gebeurtenis die zijn leven en daardoor de inhoud en de toon van zijn boeken heeft bepaald, was de Tweede Wereldoorlog. Die maakte aan die veeltaligheid en levendigheid drastisch een einde. De joden werden weggevoerd, de Hongaren zochten een veilig heenkomen en even later maakten het communistisch bewind van Tito in Joegoslavië en het IJzeren Gordijn dat iets verderop werd neergelaten korte metten met het vrij verkeer van goederen, mensen, ideeën en talen.

Aleksandar Tisma werd in 1924 iets ten noorden van Novi Sad geboren en hij heeft er bijna zijn hele leven gewoond. Hij was verknocht aan zijn stad en vond zonder vals chauvinisme dat ze hem de hele wereld op schaal bood. Elders had hij niets te zoeken, hij zou er immers hetzelfde aantreffen als thuis.

Wat hij zou aantreffen, wat hem zijn levenlang geobsedeerd had, ging terug op zijn ervaringen in de oorlog. Hij had een wereld zien instorten en hij had gezien hoe gemakkelijk dat in zijn werk ging. Wat gisteren bloeide en vitaal leek, was vandaag dood en verkruimeld. Het had hem illusieloos gemaakt - en het had hem geïnspireerd tot zijn werk, dat te beschouwen is als een analyse van die ervaring.

Niet dat hij verbitterd was of er moralistisch door geworden was. Hij probeerde zo onbevangen en secuur mogelijk te kijken naar het gedrag van mensen in tijden van nood, in tijden dat het op hun weerbaarheid aankwam. In geen boek heeft hij dat scherper onder woorden gebracht dan in Het gebruik van de mens, een van de indringendste boeken die er over de gruwelen uit de Tweede Wereldoorlog geschreven zijn. Hem interesseren helden niet, evenmin als gedoodverfde slachtoffers. Tisma wilde kijken naar wat er met de gewone mensen gebeurde, de mensen die tussen wal en schip van het historisch geweld belandden. Zijn personages zijn sjacheraars, opportunisten, overlevers.

In De kapo volgt hij iemand die betrekkelijk toevallig kampbewaarder wordt. Er is geen ideologie in het spel, geen vurige overtuiging. De man wil overleven en daartoe is het op een gegeven moment onvermijdelijk dat hij wachter wordt in een kamp. Dat perspectief wijzigt ineens de gangbare schematiek van goed en kwaad die het patroon van zo veel literatuur over de oorlog vormt.

Tisma publiceerde pas betrekkelijk laat in zijn leven zijn werk. Dat is in vele talen vertaald. Zondag is hij in Novi Sad, waar hij was verbonden aan de Academie van Wetenschappen, gestorven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden