Een ode aan het Fingerspitzengefuehl

Dingen maken, ambachtelijke vaardigheid in de praktijk brengen. Volgens de socioloog Richard Sennett ligt hier de sleutel voor goed burgerschap....

Dit boek gaat over werk en vakmanschap. Over dingen maken en repareren. En over maken als een vorm van denken. Aan het slot van zijn vorige boek De cultuur van het nieuwe kapitalisme noemde de socioloog Richard Sennett vakmanschap al als een mogelijk cultureel anker voor het moderne losgeslagen kapitalisme, dat de onzekerheid en vluchtigheid tot systeem heeft verheven. De deugden van de ambachtsman staan volgens hem haaks op de nieuwe arbeidscultuur die betrokkenheid en loyaliteit bestraft en mobiliteit en oppervlakkigheid beloont.

Talent betekent tegenwoordig dat je flexibel bent. Je geduldig concentreren op één taak is uit. Je zou immers iets kunnen missen!

In zijn nieuwe boek werkt Sennett deze grondgedachte uit. The Craftsman is het eerste deel van een voorgenomen drieluik over de materiële cultuur en over ‘techniek’ als cultuurprobleem. Deel twee, Warriors and Priests, moet gaan over gevechts- en gebedsrituelen en deel drie, The Foreigner, over technieken om zich aan nieuwe omgevingen aan te passen. In dit eerste deel probeert Sennett de kern van het ambachtelijke ethos te vatten via illustratieve voorbeelden: van pottenbakken, glasblazen en viool bouwen via het bereiden van kip à la d’Albufera tot en met het programmeren van computers en het opvoeden van kinderen.

Zijn leidraad bij deze speurtocht is aanvankelijk een negatieve. Sennets boek is één grote weerlegging van een kerngedachte van de filosofe Hannah Arendt, bijna een halve eeuw geleden zijn docent in New York. Arendts beroemde tegenstelling tussen de mens als animal laborans of ‘werkend dier’ en als homo faber of rationeel denkende, debatterende en politiek handelende mens, is volgens Sennett vals en misleidend.

Het onderscheid brengt een onnodige scheiding aan tussen hand-en hoofdarbeid en heeft geen oog voor de manier waarop mensen met hun handen kunnen denken.

Tegenover Arendts intellectualisme stelt hij een meer ‘zinnelijke’ benadering van werk die het denken niet ophemelt of losmaakt van het aanraken en betasten van dingen – denk aan het Fingerspitzengefühl van bijvoorbeeld musici. Grijpen is begrijpen.

Sennett heeft eerder bewezen de tijdgeest een stapje voor te kunnen zijn, en ook nu sluit zijn kritiek direct aan op onze heftige debatten over de gekrenkte beroepstrots van leraren, politieagenten, verpleegkundigen en vakarbeiders, en de overwaardering van intellectuele vaardigheden waardoor bijvoorbeeld de ambachtelijke leerweg in het vmbo wordt gedegradeerd. Sennets herwaardering van de deugden van het vakmanschap, van ambachtelijke betrokkenheid en van het leveren van kwaliteit heeft dan ook een brede cultuurkritische strekking.

De ‘langzame tijd’ van de vakman en zijn ambachtelijke gedrevenheid (zijn ‘roeping’) vloeken met het kortetermijndenken en het gebrek aan loyaliteit in moderne kapitalistische arbeidsorganisaties, die mensen hun ‘beroepsverhaal’, dus in feite hun levensverhaal ontnemen.

Voorbij Arendts scheiding tussen ‘werken’ en ‘politiek’ grijpt Sennett daarbij terug op de Verlichtingsgedachte dat goed vakmanschap de beste basis vormt voor goed burgerschap. Vanaf Diderots Encylopédie (het eerste naslagwerk voor Kunsten en Ambachten) via Jeffersons ‘ambachtelijke’ opvatting van democratie tot en met het filosofisch pragmatisme van Dewey geldt een kerninzicht dat door Sennett als volgt wordt samengevat: de vaardigheid van het maken van dingen geeft inzicht in het (beter) maken van menselijke verhoudingen. Wanneer mensen goed werk leveren zijn zij ook in staat zichzelf te regeren. Mensen zijn daartoe volgens de Verlichtingsdenkers ongeveer gelijk begaafd. Ambachtelijke vaardigheden en de bijbehorende intelligentie zijn niet beperkt tot een elite. Er steekt een goed vakman en dus een goede democratische burger in bijna iedereen.

Ongelijkheid is volgens Sennett niet het belangrijkste: de vaardigheid om dingen te maken laat eerder zien wat wij met elkaar delen. Mijns inziens laat de gematigde communitarist Sennett zich hier te veel leiden door de romantiek van het ambacht in de strijd tegen de kapitalistische machine, zoals die werd verwoord door 19de-eeuwse denkers.

Ook zijn schetsen van de Middeleeuwse gildewerkplaats en de ateliers van ambachtelijke kunstenaars zoals de vioolbouwer Stradivari en de goudsmid Cellini, wordt gekleurd door nostalgie. Concurrentie is echter niet vies, en (top)kwaliteit is daar voor een deel van afhankelijk. Niettemin is Sennetts herwaardering van vakmanschap als ‘breedtesport’ een welkome correctie op het maniakale excellentie-streven dat alles aan het hoogst bereikbare afmeet.

Onze beschaving wordt geplaagd door een ambivalente houding tegenover de materiële cultuur. Hephaistos, de smid der goden, de bouwer van de Olympus, is ook een mankepoot. De suggestie die daarvan uitgaat is dat gewone ambachten nooit het verlangen naar eer en glorie kunnen bevredigen.

Daar tegenover staat Pandora, de duistere schoonheid die de black box van de cultuur opent en alle kwaden laat ontsnappen. Ook de makers van de atoombom en de managers van de holocaust waren vaklieden die geobsedeerd waren door hun werk.

Hoe kan de doos van Pandora weer worden gesloten? Volgens Sennett door Hephaistos’ horrelvoet te vergeten en hem als vakman te herwaarderen. De manke smid is het meest waardige personage dat we kunnen worden.

Sennett heeft een rijk en intrigerend boek geschreven. Het is dan ook onthutsend dat een product van deze gerenommeerde uitgever en deze beroemde auteur zoveel redactionele foutjes bevat. Zo is de uitvoering van dit boek een onwillekeurig bewijs van de daarin verkondigde boodschap: dat het met het vakmanschap in onze haastige wereld niet best is gesteld. Dick Pels

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden