Een nuchtere blik op de slavernijgeschiedenis; boosheid brengt je nergens

Verslaggeverscolumn - Toine Heijmans in Amsterdam

Met Cynthia McLeod naar de slavernijtentoonstelling.

Kort voor de opening van het zwartepietenseizoen wandel ik met Cynthia McLeod door het Tropenmuseum. Daar is vanaf vandaag een tentoonstelling over slavernij ingericht en die mogen we alvast zien, samen met conservator Martin Berger en samensteller Richard Kofi. Dit is van oorsprong een 'koloniaal museum', zegt Martin, 'dus we hebben wel de drang deze geschiedenis te vertellen.' Ook het Rijksmuseum werkt aan een slavernijtentoonstelling - nooit was er zoveel aandacht voor. En gedonder over.

We staan bij een brandijzer, gebruikt om de initialen E W in mensenvlees te schroeien. Het is een simpel instrument, dat in de vitrine omhoogkomt als een gifslang. We kunnen de brandlucht bijna ruiken. Ik vraag Cynthia of het haar pijn doet, dit te zien. 'Voor mij is het vooral een historisch object', zegt ze. 'Ik ben geen slachtoffer. Als je betovergrootmoeder slaaf was, kun je haar leven niet invoelen. Daar doe je haar geen eer mee. Wel door sterk te zijn, en erover te leren.'

Schoolplaat met 'neger' erop: bron van polarisatie. Foto RV

Waarop ze energiek begint met onderwijzen. Over hoe en waarom de Hollanders hun slaven brandmerkten, hoe ze als boekhouders alles tot in detail noteerden, hoe vrouwelijke slaven een speciale plek kregen in het slavenschip, 'en de mooiste vrouwen op het achterdek, ten gerieve van de matrozen.'

Cynthia McLeod is een eenpersoons internationaal instituut ter verspreiding van kennis der slavernij. Net 81 geworden, maar doortastend als altijd. Ze begon veertig jaar geleden met onderwijzen, eerst op het lyceum in Suriname en daarna in haar boeken, waarvan Hoe duur is de suiker het beroemdst werd. Een 'misi met een missie': de slavernijgeschiedenis naspeuren en soepel onder de aandacht brengen van een groot publiek.

We staan bij een schoolplaat van een neger. Martin en Richard kijken er wat ongedurig naar - het is een statement om die plaat hier op te hangen. Het woord 'neger' alleen al kan de nationale polarisatiebom ontsteken. 'Een neger is niets', zegt Martin, 'met dat woord werden mensen ontmenselijkt. Dit punt willen we hier maken: racisme zit nog steeds in het systeem.' Richard zegt: 'Ik zou het woord nooit gebruiken.' Cynthia: 'O ja hoor, ik gebruik het. In Suriname is 'neger' een gewoon woord.'

Ze gebruikte het zelfs in een boektitel: De vrije negerin Elisabeth. 'Weet je, Elisabeth had zelf slaven. Meer dan duizend. Het was niet altijd zwart-wit.'

Het maakt sommigen boos, haar nuchtere blik. Maar ik kan het goed gebruiken.

Het zwartepietenseizoen is gisteren geopend, met nieuws over de zwartheid van de Pieten in het Sinterklaasjournaal. Elk jaar prijs. En met twintigduizend woorden 'exclusief' op Blendle van schrijver Daan Heerma van Voss, over 'een van de belangrijkste debatten van onze tijd'. Diverse types boos natuurlijk. Maar de boosheid begint sleets te worden, de loopgraven dieper bij de activisten links en rechts. Dit seizoen - ik zie ertegenop.

'Je kunt met hen ook geen debat meer voeren', zegt Willemijn Francissen in De Telegraaf, directeur van de NTR en dus van het Sinterklaasjournaal. 'Want het gaat hun alleen nog maar om hun zin doordrijven.' Daan Heerma van Voss: 'Er wordt sowieso te veel belang gehecht aan meningen, of die nu beredeneerd zijn of niet. Het gaat om de vraag hoe het nu verder moet.'

Welnu. Dan is een wandeling met Cynthia McLeod door het museum een werkzaam elixer. Ze is slavernij- noch racismerelativist. Integendeel. Maar ze kijkt nog wel steeds verwonderd naar de geschiedenis en naar het nu - zoals echt goede schrijvers hun verhaal van bovenaf kunnen inspecteren.

'Ik ben wel aangezien voor het zusje van Zwarte Piet. In 1949 al, ik was net in Nederland. Ik heb dat nooit erg gevonden. In Suriname gaan we er wat relaxter mee om. Dat kan omdat we allemáál minderheden zijn. Maar als mensen Zwarte Piet krenkend vinden, dan ís het krenkend. En je moet niemand willen krenken. Dat is toch verstandig? Tradities veranderen. Dus Zwarte Piet kan ook veranderen.'

Cynthia McCleod en Martin Berger bij een kunstwerk. Foto RV

Als we lunchen vertelt Cynthia opgewekt dat ze met het Rijksmuseum in gesprek is over de tentoonstelling die daar komt. Vier decennia schrijven over slavernij, en nu krijgt haar onderwerp eindelijk de aandacht die het verdient. 'Ik zal je zeggen: je weet niet hoe gelukkig ik me voel. Mijn droom is waarheid geworden.'

Jammer wel dat iedereen er zo boos van wordt, zegt ik.

Ze kijkt me aan met flonkerende ogen. 'Als je boos bent, noemen we dat in Suriname hati bron. Dat betekent brandend hart. Maar het is jóúw hart dat brandt. Je treft alleen jezelf. De persoon op wie je boos bent, heeft die een brandend hart? Nee. Ik heb genoeg begrip hoor, voor de mensen die boos zijn. Voor de zwarte en de witte mensen. Maar het brengt je nergens. Echt niet.'

t.heijmans@ volkskrant.nl

T-shirt van Stop Blackface, dat strijdt tegen Zwarte Piet. Foto RV