Een noodzakelijke plek

Mugmetdegoudentand viert zijn 25-jarig bestaan. Met onder meer een nieuwe voorstelling over de Verlichting, een periode die veel wordt aangehaald in deze tijd waarin iedereen maar wat roept....

Op tafel liggen een zak honingdrop, een perforator, een cd van Les Misérables, het tijdschrift Jan (‘met 36 pagina’s mode’), een restje roombotercake en boeken van uiteenlopende aard. Waaronder De tijd van pruiken en revoluties en de Lesbo Encyclopedie.

In het repetitielokaal van de Mug – de snijzaal van het voormalige Wilhelmina Gasthuis in hartje Amsterdam – is het een gezellige bende. Te midden van de oplopende collegebanken waar medicijnenstudenten vroeger snijles kregen, bevindt zich nu een oud-Hollandse binnenkamer vol robuuste, donkere meubels. Salontafels, crapauds, fauteuils, sofa’s – dat alles uitgevoerd in sombere grijs- en bruintinten. Zo zal straks het decor voor Verlichtinglight eruit zien, de nieuwe voorstelling van Mugmetdegoudentand waarmee de komende maanden het 25-jarig bestaan van de groep wordt gevierd.

Een voorstelling met een historische inslag. Theater dat teruggaat tot het jaar 1781 – en dat is tamelijk uniek voor een theatergroep die vooral het hier en nu, en de tijdgeest als uitgangspunt neemt. Over de Verlichting, hoe die is ontstaan en hoe dat begrip tegenwoordig te pas en te onpas wordt gebruikt. Gemaakt door Joan Nederlof die in samenwerking met Lineke Rijxman de tekst schreef, met Rijxman als regisseur, Marcel Musters als vaste Mug-acteur en Han Kerckhoffs, Dick van den Toorn en Sieger Sloot als gastspelers.

Twee jaar terug vroeg de Mug zich ineens af waarom er in Nederland in debatten en discussies zo vaak gerefereerd wordt aan de Verlichting. En bedacht dat het doorgronden daarvan wellicht een goed idee voor een theatervoorstelling zou zijn. Een terugblik, maar doorgetrokken naar wat die tijd voor ons nu nog betekent.

Nederlof: ‘Over het begrip Verlichting heeft iedereen een ander idee. Als je er over nadenkt, blijkt dat we er eigenlijk vrij weinig van weten. Wat is die Verlichting precies, wat is er toen gebeurd, en wat is de waarde ervan voor de huidige tijd? Toen we gingen rondvragen, kwamen er vooral vage antwoorden. Verlichting? Dat heeft toch iets te maken met Frankrijk en de Trias Politica? Dat is toch een anti-religieuze denkstroming, vrijheid van denken – dat soort dingen.’

Musters: ‘Iedereen heeft de klok horen luiden, maar er zijn vele klepels’.

‘Verlichtinglight gaat over een belangrijk tijdperk uit de Nederlandse geschiedenis. Via de media vernemen we al jaren dat wij allen kinderen zijn van de Verlichting en dat ze ons en onze Westerse beschaving diepgaand gevormd heeft. Dus kom kijken en test uw kennis over deze belangwekkende historische periode.’

Zo wordt de voorstelling aangekondigd, die overigens niet begint bij Spinoza maar bij het pamflet Aan het volk van Nederland dat in 1781 huis aan huis werd verspreid. Opgesteld door Joan Derk van der Capellen tot den Pol, een patriot die zich fel keerde tegen de Prins van Oranje en de Haagse elite.

In het pamflet riep hij het volk op zich te verenigen en zich tegen de elite te keren, met vrijheid van drukpers en meningsuiting als wapen. Ruim twee eeuwen later zou Pim Fortuyn hetzelfde doen, nota bene in een boekje met dezelfde titel. Nagenoeg niemand weet nog wie Van der Capellen tot de Pol is. Er staat een standbeeld van hem opgeslagen onder een afdakje in de tuin van Villa Borghese in Rome.

Nederlof is twee jaar bezig geweest met de voorbereidingen voor deze productie, in nauwe samenwerking met Rijxman. Veel lezen, veel studie, stapels boeken doorwerken. Nederlof: ‘Omdat iedereen tegenwoordig maar van alles en nog wat roept, heb ik behoefte aan ordening. Omdat ik niet meer snap wie nou wat bedoelt, en wat er nou waar gezegd wordt. Daarom ben ik hierover gaan schrijven, om het zelf te begrijpen.’

Rijxman: ‘Ik ben me al bewust van het positieve dat de Verlichting ons heeft opgeleverd, en wat dat heeft betekent voor de verworvenheden van ons leven nu, voor de enorme vrijheid van nu. Dat hoeft voor mij niet geordend.’

Musters: ‘Ik heb het zelf met mijn homo-zijn. Stel dat de tolerantie echt achteruit holt, dan ga ik de barricaden op. Aan die vrijheid, aan wat onze ouders op dat vlak hebben bereikt, mag niet worden getornd. Dat voel ik heel sterk, en dat bewustzijn en inzicht heb ik mede gekregen door het maken van deze voorstelling.’

Drie jaar terug maakten Rijxman en Nederlof bij de Mug al Inside Out, over het wel en wee van een vriendinnenstel dat kampte met een interne meningsvorming over de kwestie Ayaan Hirsi Ali. De VVD-politica was toen slachtoffer van de kordaatheid van minister Verdonk die haar paspoort dreigde in te trekken. In Inside Out was die affaire aanleiding in te zoomen op dit land waarin allerlei stromingen, opvattingen en meningen van dag tot dag over elkaar heen buitelen – de ene dag een held, de volgende uitgekotst.

Rijxman: ‘Er wordt de laatste jaren ontzettend veel beweerd, met enorm veel agressie en overtuiging. De vorm van de beweringen en de felheid ervan lijkt de inhoud volkomen te hebben overgenomen. In dat pandemonium van lawaai om ons heen willen wij voor onszelf helderheid brengen.’

In Verlichtinglight maakt het publiek kennis met drie broers uit de achttiende eeuw die ieder een stroming vertegenwoordigen: Balthazar, Geurt en Koert van Zundert tot Bommelding. Volgens Nederlof kende ook die tijd een wirwar van meningen en politieke overtuigingen; de drie broers staan voor de handelsman, de oranjegezinde gelovige en de patriot, tevens vurig liefhebber van de vooruitgang.

Dat alles wordt, zoals het de Mug betaamt, met een lichte dramaturgie gebracht. Alex Klaasen heeft een paar liedjes geschreven, er zijn opzichtige pruiken en ravissante kostuums van de ontwerpers Klavers van Engelen. Tegen het eind is er een parodie op de lawaaiige massamedia, inclusief een pastiche op een De Wereld Draait Door-achtige talkshow waarin een op Rita Verdonk lijkende politica optreedt. Hans Goedkoop van het tv-programma Andere Tijden verzorgt het commentaar. En er is zelfs een tijdmachine waarin een van de personages van de 18e eeuw de huidige tijd wordt ingeschoten.

Musters: ‘Door die lichte vorm willen we ons publiek verleiden. Daardoor zal het, denk ik, verhelderend werken.’

Rijxman: ‘Wel vragen we ons af of, als je de toegankelijkheid wilt vergroten, het altijd om te lachen moet zijn. En tot hoever dat lachen moet gaan, ernst kan ook mooi zijn. Daar hebben we dan tijdens de repetities een heen en weer gaand gesprek over.’

Musters: ‘In die zin hebben we verschillende karakters. Ik zeg altijd maar, heel gechargeerd, dat mijn moeder het ook moet kunnen snappen. Hoewel mijn moeder al lang dood is.’

Nederlof: ‘Het is geëngageerd theater, in die zin dat het vanuit onze betrokkenheid gemaakt wordt. Tussen al die pertinente opvattingen van tegenwoordig omarmen wij de twijfel. Twijfel wordt vaak gezien als zwakte, omdat iedereen zekerheid wil. Maar als je over de Verlichting nadenkt, weet je dat je die twijfel moet koesteren.’

Rijxman: ‘Waarschijnlijk is het veel stoerder te zeggen ‘Zo zit het en niet anders’, maar wat is er mis met dingen niet zeker weten, en ze onderzoeken?’

Verlichtinglight is geen politiek theater in enge zin. Het zal niet gaan over Wilders, of angst voor vreemde religies, en ook niet over partijpolitiek. Maar dat de behoefte aan rust en ordening die de Mug bepleit, gebaat is bij de komst van Job Cohen als mogelijk leider van het land, lijkt waarschijnlijk.

Nederlof: ‘Ik vind hem een intelligente en goede man, maar dat hij meteen Messiaanse proporties krijgt, vind ik een beetje hysterisch.’

Musters: ‘Ook dat is weer een voorbeeld van hoe de media ermee omgaan.’

Rijxman: ‘Hij zal al die kwaliteiten best hebben, maar dat betekent niet dat alle problemen straks zijn opgelost. Er moet enorm bezuinigd worden en hij zal onaangename beslissingen moeten nemen.’

Nederlof: ‘Hij wordt gevraagd omdat hij slim en charismatisch is, en omdat hij de uitstraling van een pappa heeft. Maar het kan ook zo maar gedaan zijn met zijn populariteit.’

Met de komst in 2005 van Lineke Rijxman, daarvoor vooral bekend als actrice bij Toneelgroep Amsterdam, kreeg de Mug een nieuwe impuls. Zij werd al snel de sparringpartner van Joan Nederlof; Musters legde zich meer toe op het acteren. Gedrieën vormen ze nu de artistieke kern. De Mug ontvangt een structurele vierjarige subsidie van bescheiden omvang.

Nederlof: ‘Dat wij intussen al met al 25 jaar bestaan, is toch tamelijk uniek te noemen in het Nederlandse theater. Heel lang, belachelijk lang eigenlijk, zijn wij vooral beschouwd als een jonge, aankomende groep, zelfs toen we al dik middelbaar waren. Gelukkig is dat niet meer zo’.

Musters: ‘Hoewel Joan en ik van begin af aan bij de Mug zaten, is de samenstelling ook vaak veranderd. De Mug is nooit één groep geweest, maar wel zeven groepen. En nu met Lineke erbij zijn we weer een nieuwe groep.’

Nederlof: ‘Wij zijn niet echt een vriendenclub, het is meer een familie-achtige relatie. Een zelfgekozen familie weliswaar, waarbij het altijd om het werk gaat.’

Musters: ‘De Mug is een noodzakelijke plek waar we die dingen maken, die we willen maken.’

De Mug-leden vliegen ook regelmatig uit. Dan zijn Rijxman en Musters te zien in de tv-serie Vuurzee, is Musters Willem III in De Troon en een dikke Brabantse moeder in de Ro Theater-productie Snorro. Rijxman was onder meer Bijenkorf-verkoopster in de film Alles is liefde. Nederlof schreef teksten voor Gooische Vrouwen en speelde een rol in de Net 5-serie Floor Faber met Georgina Verbaan.

Dat lijkt soms verwarrend omdat deze theatermakers door de jaren heen altijd op zoek zijn geweest naar de grenzen tussen hoge en lage cultuur, tussen de intimiteit van het theater en volle glorie van de (massa)media. Voorstellingen als Onder Controle en Lost in Hotel Paradise waren vaak een kompas in de zoektocht naar de raakvlakken tussen genres, disciplines en smaak.

Rijxman: ‘De grens tussen wat je wel of niet doet, ligt bij je persoonlijke smaak en voorkeuren. Soms doet een van ons wel eens iets waarvan je denkt: waarom eigenlijk? En dan hebben we daar een gesprek over. Of niet. Marcel in Snorro vond ik niet gek, nee. Daar heb ik van genoten.’

Toen de Mug 25 jaar geleden begon werd de groep als buitengewoon experimenteel bestempeld. Volgens Nederlof is dat niet alleen maar een bewuste keuze geweest, maar had dat ook te maken met het feit dat ze geen idee hadden hoe dat moest, zelf theater maken. Knippen, plakken, monteren, improviseren – zo zijn de voorstellingen gaandeweg ontstaan. En nog steeds wordt alles in het eigen repetitielokaal bedacht, hoewel de stukken inmiddels hechte bouwwerken zijn geworden. Zo ook Verlichtinglight, maar dan wel met zang en dans, en alles erop en eraan. De Mug heeft tenslotte een jubileum te vieren.

Rijxman: ‘Maar we vergeten de ernst niet. Tegenwoordig is bijna alles vorm geworden. We nemen alles maar aan en checken niets meer. Ik vind dat wij moeten proberen uit te zoeken hoe het nu zit. In deze tijd moet je proberen je een weg te banen door dat moeras aan meningen en lawaai.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden