Een nieuwe Wim, een nieuwe koers?

De zoektocht naar een nieuwe directeur is voor het Rijksmuseum ook een kans de bakens te verzetten. Door op de populistische lijn, of meer inhoudelijk? Uitbreiden, of werk afstoten?

Wim Pijbes (2008-2016).Beeld Rijksmuseum

Wim is weg, wat nu? Hoewel de dinsdag aangekondigde troonsafstand van Rijksmuseum-directeur Pijbes alom werd betreurd, biedt zijn vertrek ook kansen om nieuwe lijnen uit te zetten. Het is aan de Raad van Toezicht, voorgezeten door voormalig CDA-politicus en NAVO-baas Jaap de Hoop Scheffer, een opvolger te benoemen. Wat zijn de thema's die in de sollicitatiegesprekken over tafel kunnen rollen?

Frederik Obreen (1883-1896).Beeld Rijksmuseum

Drukte

Amsterdam wordt overspoeld door toeristen en het worden er de komende jaren naar verwachting alleen maar meer. Die stiefelen allemaal door de Eregalerij. Prachtig, maar klagende bezoekers die door de drukte niets kunnen zien, zijn slecht voor het imago. Wim Pijbes zei vorig jaar, bij de publieksgekte rond de tentoonstelling Late Rembrandt, dat 'iedereen dan maar zijn eigen Rembrandt moest schilderen'. Dat was dedain van een museumdirecteur die niet om aandacht verlegen zit. Natuurlijk moet het museum populair blijven. Bezoekers ontmoedigen is geen optie; kanaliseren wel. Moet het Rijksmuseum net als grote Franse musea (Louvre, Centre Pompidou) een dependance openen? Moet de Eregalerij worden ontlast door een spreiding van het topwerk? Bij de afdeling 20ste eeuw op de bovenverdieping zie je nooit iemand. Misschien toch afstoten en de ruimte hergebruiken?

Barthold van Riemsdijk (1897-1922).Beeld Rijksmuseum
Frederik Schmidt-Degener (1922-1941)Beeld Rijksmuseum

Imago

Het succes lijkt het Rijks een beetje naar het hoofd te zijn gestegen. Begrijpelijk, als je in krap drie jaar zeven miljoen bezoekers naar binnen loodst. Maar ronkende oneliners ter verkoop van op papier al populaire exposities kennen zo hun grenzen. Once in a lifetime en once in eternity waren de kreten waarmee Taco Dibbits, directeur collecties en mogelijke kandidaat voor het directeurschap, de Late Rembrandt-expo aanprees. Een beetje meer tongue in cheek, ietsje meer concentratie op de inhoud, een petit peu minder superlatieven, het schaadt niet.

Is het na de marketeer Pijbes tijd voor een directeur met een wat meer kunsthistorisch profiel? Die het Rijksmuseum in iets minder populistisch vaarwater brengt? Het museum heeft een naam hoog te houden dankzij de kunstschatten uit de Gouden Eeuw. In vergelijking daarmee was de expositie met Nijntje-tekeningen niet bepaald het toppunt van goede smaak, al komen er misschien veel Aziaten op af. Wanneer zien we de prachtige verzameling tekeningen, prenten en foto's die het museum rijk is?

Max Ditmar Henkel (1941-1944, waarnemend directeur).Beeld Rijksmuseum
Catharinus Lindeman (1944-1946, waarnemend directeur).Beeld Rijksmuseum

Competitie

Toeristen boeken hun reis godzijdank ook met een museumbezoek in het achterhoofd. Het Rijksmuseum moet zich onderscheiden van de andere musea uit de Champions League, zoals het New Yorkse Metropolitan Museum, de Londense National Gallery en het Parijse Louvre. Maar hoe doe je dat? Met kaskrakers? Nog meer Rembrandt? Het museum zou last kunnen krijgen van de wet van de remmende voorsprong: het heeft een veelgeprezen 'gemengde opstelling' van kunst, design en historische artefacten. Het biedt tentoonstellingen van eigentijdse schilderijen tussen de meesters van weleer.

Maar hoe lang is het nog onderscheidend? Ook de National Gallery liet video's van Bill Viola tussen laatmiddeleeuwse kunst zien, en eigentijdse kunst naast Holbein. Onlangs bepleitte de nieuwe directeur, Gabriele Finaldi, de inrichting van een 20ste-eeuwse afdeling in zijn 'Gallery' - vergelijkbaar met de opzet van het Rijks. Ergo: eigenzinnigheid en onderscheidende gekte is meer noodzaak dan luxe. Vergeet ook niet dat de Nederlanders tot een hernieuwde kennismaking moeten worden verleid. Hun aandeel in het totaalbezoek daalt sinds de heropening gestaag. 2013: 60 procent, 2014: 55 procent, 2015: 53 procent.

David Röell (1946-1959).Beeld Rijksmuseum

Geld

Misschien wel de zorgelijkste kwestie. Er is geld zat in Nederland, maar hoe krijg je het los? Uit de Haagse broekzakken is geen cent extra te verwachten. Na het douceurtje van 80 miljoen voor een van de twee Rembrandt-portretten is de overheidskas leeg. Maar de prijzen voor kunst, ook oude kunst, blijven stijgen. Astronomisch. De aankoop van de Japanse lakkist (2013, 7,3 miljoen euro) kon nog goed; de aanschaf van het beeld Bacchant (2015, 22,5 miljoen) begon te wringen. Slimmer aankopen lijkt de oplossing, toeslaan voordat een kunstwerk op de veiling komt.

Wat ook kan: actief kapitaal ophalen bij de gewone burger. Het Rijksmuseum is toch de 'nationale schatkamer'? Dus van iedereen. Een kleine bijdrage geeft al gauw het gevoel lid te zijn van de grote Rijksmuseumclub. Met de superrijken was Pijbes al aan de slag gegaan. Belastingaftrekmogelijkheden bij het schenken van kunstwerken en geld doen wonderen. Nieuwe, ongewone fiscale regelingen hebben de toekomst. Als Den Haag iets kan bijdragen, dan toch zeker dit: meer eigentijdse wetgeving die het vergemakkelijkt dat de cashflow richting musea op gang komt.

Arthur van Schendel (1959-1975).Beeld Rijksmuseum
Simon Levie (1975-1989).Beeld Rijksmuseum

Directeuren van het Rijksmuseum

In 1800 opende de 'Nationale Kunst-Galerij' in Den Haag haar deuren, de voorloper van wat nu het Rijksmuseum heet. Acht jaar later verhuisde de collectie naar Amsterdam, eerst naar het Paleis op de Dam, later naar het Trippenhuis. Velen meenden dat Nederland een echt nationaal museumgebouw moest hebben naar Frans voorbeeld. Architect Pierre Cuypers kreeg de opdracht dat te ontwerpen. Op 13 juli 1885 werd het gebouw geopend waarin het Rijksmuseum nog steeds is gevestigd. Dit zijn de directeuren die er sindsdien de scepter hebben gezwaaid.

Henk van Os (1989-1996).Beeld Rijksmuseum
Ronald de Leeuw (1996-2008).Beeld Rijksmuseum
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden