Een nieuwe orde boetseren uit de verwoesting

Op de grote conferentie in San Francisco worden de spelregels opgesteld voor een nieuw wereldlichaam dat erop moet toezien dat de vrede blijft bewaard....

Het Duitse leger is definitief verslagen, maar Nederland is leeggeroofd en delen van het koninkrijk zijn nog altijd onderworpen door de Japanse bezetter. Het krijgsrumoer heeft zijn hoogtepunt genaderd en de mensheid zal weldra de gelegenheid krijgen haar bloedende wonden te doen helen, schrijft Het Parool. Maar veel tijd is daar niet voor: de natie zal de blik spoedig op de toekomst moeten richten.

'Laten wij de dag van vandaag aan onszelf wijden', sprak de Britse minister-president Winston Churchill op 8 mei, 'dan kunnen wij morgen onze hulde betuigen aan onze Russische kameraden die in het veld zo'n belangrijke bijdrage aan de overwinning hebben geschonken.' Minstens zoveel is het Nederlandse volk schatplichtig aan Churchill en het Britse volk, dat zich moedig staande hield toen het een vol jaar lang alleen stond in zijn strijd tegen de Duitse agressor, en aan de Verenigde Staten, wier militaire gewicht van doorslaggevend belang bleek.

Het stemt treurig dat de president die de schaal der vrijheid persoonlijk deed doorslaan, dit heuglijke moment niet meer heeft kunnen meemaken. Hoe graag had het Nederlandse volk Roosevelt, die zijn eed als president op een oud-Hollandse statenbijbel aflegde, niet in zijn armen gesloten om hem te bedanken? Deze dagen is opgemerkt dat 'de vrijheidsdrift van de grote republiek aan gene zijde van de Atlantische Oceaan en van het kleine gemenebest aan de oostelijke zijde van de Noordzee in oorsprong dezelfde is'. Dat mag niet worden vergeten.

Maar hoe kan uit de verwoesting die deze oorlog heeft aangericht een nieuwe orde worden geboetseerd, die de wereld zal behoeden voor haar verwoestingsdrift? Wat moet er gebeuren met het verslagen Duitsland? Moet het permanent onder internationaal gezag worden geplaatst van de geallieerde machten? Moet het Duitse industriële vermogen, dat jarenlang een moordlustige oorlogsmachine op gang hield en dat in de toekomst opnieuw zou kunnen doen, worden ontmanteld of overgeheveld naar een internationale autoriteit?

Of moet Duitsland simpelweg worden gedwongen weer een agrarische staat te worden, zoals sommigen in Washington hebben gesuggereerd, die zich de komende eeuw mag verpozen met het verbouwen van knollen en andere voedzame gewassen?

Die laatste gedachte is in dit uur van overwinning aantrekkelijk, maar sommige landgenoten wijzen er terecht op dat het vanuit maatschappelijk en economisch oogpunt bijzonder ongewenst zou zijn wanneer midden op het Europese continent een 'economisch vacuüm' zou ontstaan dat elk handelsverkeer in deze richting zou afsnijden.

De Duitse kwestei was een van de belangrijkste gespreksonderwerpen op de grote conferentie die de geallieerde leiders Roosevelt, Stalin en Churchill in februari naar Jalta bracht. 'Acht geweldige dagen aan de Russische Rivièra', kopte Time Magazine over Jalta, maar de mooie locatie heeft niet de onenigheid kunnen verhullen die er tussen de leiders bestaat over de toekomst van Duitsland. Veel meer dan dat het land onder beheer van de Grote Drie wordt geplaatst en dat zij er alle sporen van het nazisme zullen uitroeien, is nog niet zeker.

In Jalta besloten de Grote Drie ook tot de vestiging van een nieuw wereldlichaam dat erop moet gaan toezien dat de vrede die nu wordt gesloten voorgoed bewaard blijft. Bij zijn terugkeer sprak president Roosevelt, in een van zijn laatste publieke optredens, dat het Amerikaanse volk voor een besluit staat dat het lot van Amerika en de wereld generaties lang zal beïnvloeden.

Hij doelde op Amerikaanse deelname aan de nieuwe wereldorganisatie. De akkoorden van Jalta, waarin de grote landen in beginsel hiertoe hebben besloten, moeten volgens Roosevelt het einde betekenen van unilaterale acties, exclusieve allianties, invloedssferen en een internationale ordening gebaseerd op machtsevenwicht. Al deze varianten zijn al eeuwen uitgeprobeerd en waren volgens Roosevelt altijd gedoemd te mislukken.

Inmiddels is dus in San Francisco op 25 april de grote conferentie begonnen waar 282 delegatieleden uit 46 landen zich buigen over de precieze spelregels van deze nieuwe organisatie, die, daarover zijn allen het eens, in niets mag herinneren aan de tandeloze Volkenbond van voor de oorlog. De rapportages uit San Francisco voeden echter, evenals sommige bewoordingen uit de Jalta-akkoorden, de twijfel over de haalbaarheid van Roosevelts plan om interstatelijke conflicten voorgoed uit te bannen.

Neem Polen. In de Jalta-akkoorden heet het dat in de bevrijde staten van Oost-Europa 'vrije verkiezingen' de vestiging van 'democratische staten' zullen bewerkstelligen. In Polen zou een nieuwe overgangsregering worden gevormd die behalve Lublin-Polen (geïnstalleerd onder Sovjet-bewind) ook leden van de Poolse regering-in-Londen zou omvatten. Het is echter de afgelopen maanden niet gelukt een regering te vormen waarmee zowel de Sovjet-Unie als de Verenigde Staten en Engeland kunnen instemmen. En dus is Polen niet aanwezig in San Francisco.

De reden hiervoor, schrijft Pieter 't Hoen in Het Parool , is niet zozeer een Poolse aangelegenheid als wel een twistpunt tussen de drie grote machten der aarde. De Britten en Amerikanen hebben ermee ingestemd dat de Sovjet-Unie zijn grenzen verlegt tot aan de Curzon-lijn, maar zij gaan er niet mee akkoord dat de Russische invloedssfeer wordt uitgebreid tot de Oder-Neisse. 'Er staan aan beide kanten grote belangen op het spel', schrijft 't Hoen, 'en zodra dat het geval is laat een grote mogendheid zich slechts tot een compromis bewegen wanneer de machtsverhoudingen hem daartoe dwingen.'

Als Stalin deze logica volgt, ziet het er somber uit voor Polen en andere door Russische troepen bevrijde landen. Het existentiële gevaar dat de Duitse agressor voor alle grote mogendheden opleverde, heeft op het Europese continent een praktische coalitie gesmeed tussen landen die elkaar diep verafschuwden. Nu het Duitse probleem voorlopig is opgelost, komen de fundamentele verschillen die de democratische landen scheiden van het Sovjet-communisme vanzelf weer aan de oppervlakte.

Zoals de Poolse kwestie laat zien, levert dat wrijvingen op die hun schaduw vooruitwerpen over de nieuw op te richten wereldorganisatie, die de vrede moet gaan bewaken. De onderhandelingen daarover in San Francisco zijn volop bezig en de contouren van het nieuwe orgaan laten zich omschrijven als een concert van grote mogendheden, dat zich in de Veiligheidsraad omringt door een wisselend gezelschap van kleine mogendheden en aldaar de vrede in de wereld zal handhaven.

Tot nu toe is, tot verbazing van menig landgenoot, voorzien in een vijftal grote mogendheden dat over een vaste zetel in deze Raad zal kunnen beschikken. Naast de Grote Drie ook China en Frankrijk. Maar China heeft tot dusver niet aangetoond over een sterk centraal gezag te beschikken, laat staan over de middelen zichzelf of anderen voor onheil te kunnen behoeden. En dan Frankrijk: een land met geschiedenis, maar het heeft zich in het jongste verleden de naam van grote mogendheid weinig waardig betoond.

Principiëler zijn de bezwaren jegens de dominantie van de grote mogendheden in de Veiligheidsraad en het veto dat zij kunnen uitspreken over economische en militaire strafmaatregelen. Zo zullen de grote landen rechter kunnen spelen in eigen zaak, terwijl ze over de kleine met een eenvoudige meerderheid kunnen stemmen.

De regering doet er, in de persoon van minister van Buitenlandse Zaken Kleffens, alles aan deze zaken te corrigeren. Volgens Nederlandse diplomaten staat Nederland in San Francisco bekend als kampioen voor de rechten van de kleine landen.

Laat men ondertussen niet al te hard spreken van een nieuwe wereldorde zolang de oorlog niet voorbij is. In Azië dient nog de Japanse vijand verslagen te worden in een strijd die nog vele maanden, zelfs jaren, kan voortduren. Ook Indonesië, zo bruut verkracht door de Japanse bezetter, dient te worden bevrijd. Zoals de koningin in haar rede in 1942 heeft uitgesproken, zal na de oorlog een geheel nieuwe nationale samenhang moeten worden gezocht die wordt gedragen door de burgers.

Interessant in dit verband is ook de recente verklaring van de Gezamenlijke Verzetsbeweging in Nederland, die optimistisch vooruitblikt op 'toenemende vrijwillige samenwerking' binnen het koninkrijk: 'Nu in deze periode van de historie der mensheid de ontwikkeling van techniek, economie en wetenschap de aarde verkleint en het lot der volkeren van elkaar afhankelijk maakt, vertrouwen wij erop, dat de band tussen Nederland en Indonesië in een vernieuwd Gemenebest, zowel in de lijn dezer ontwikkeling ligt, als recht doet aan de gevoelens van verbondenheid, die in de loop der eeuwen zijn gegroeid.'

Het is nu te vroeg te zeggen dat de steeds inniger vervlechting van de wereld het eeuwige behoud van ons koloniale rijk zal betekenen. Dezelfde Amerikanen die vrijheid voor Europa predikten, menen namelijk dat dit recept ook van toepassing is op Aziatische en Afrikaanse volken. Hoewel vele wijze landgenoten deze Amerikaanse gedachte over koloniën als naïef of zelfs gevaarlijk en destabiliserend verwerpen, zullen we er de komende jaren terdege rekening mee moeten houden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden