EEN NIEUWE BUSH?

Aan de vooravond van zijn bezoek aan Nederland praat de Amerikaanse president George Bush over vrijheid en zijn strijd tegen tirannie: 'Waarom zouden we ons erbij moeten neerleggen dat mensen in angst leven?'..

In een vrije samenleving kan het volk nieuwe leiders krijgen als het niet tevreden is over hoe het gaat. Mijn land had de kans daartoe. Gelukkig koos het ervoor dat niet te doen.'

George W. Bush barst ineens uit in die typische, hinnikende lach van hem, terwijl zijn ogen triomfantelijk twinkelen. Heel even krijgt het gezelschap in de Roosevelt-kamer in de westelijke vleugel van het Witte Huis een glimp te zien van de onmetelijke tevredenheid die hij kennelijk nog dagelijks voelt over zijn herverkiezing. Het is de houding van de gokker die hoog spel heeft gespeeld en opgelucht constateert dat de gok hem niet fataal is geworden.

Drie maanden is Bush nu bezig aan wat zijn vader en de meeste andere Amerikaanse presidenten niet gegeven was: een tweede termijn. En zijn medewerkers geven toe dat hij zich thans meer op zijn gemak voelt, na die moeilijke eerste vier jaar waarin hem het stelen van de verkiezingen werd verweten en waarin hij na '11 september' grote politieke risico's nam door tegen de wil van de wereldopinie de oorlog tegen het terrorisme uit te breiden naar Irak.

Maar sinds de Amerikaanse kiezers hem in november een onbetwist mandaat gaven en de Iraakse kiezers in januari massaal lieten zien de kans op een democratische toekomst te willen grijpen, maakt de president een meer ontspannen indruk. Met Bush-II lijkt een nieuwe Bush te zijn opgestaan. Minder grimmig, minder verkrampt, heel ontspannen.

'We zien het begin van grote, historische veranderingen', zegt hij tijdens een interview met een groep kranten, waaronder de Volkskrant. In Afghanistan, Irak en Libanon, maar ook in Georgië, Oekraïne, en Kirgizië is een beweging naar meer vrijheid. Naarmate hij er langer over praat, raakt hij gepassioneerder en zwaait hij met zijn armen om zijn woorden kracht bij te zetten. 'Ik zou er onophoudelijk over kunnen doorgaan', merkt hij op een gegeven moment op. Maar dat zal hij niet doen: na precies veertig minuten is de strak geregisseerde ontmoeting voorbij en zal de president weer net zo snel zijn verdwenen als hij gekomen was van achter een van de vele deuren in het vertrek, terwijl de oren van zijn interviewers nog tuiten van het woord vrijheid.

De strijd tegen de tirannie is Bush' nieuwe missie. En hoewel hij ervoor oppast niet alle krediet op te eisen voor de recente uitbarstingen van 'volksmacht' in de wereld, identificeert hij zich er volledig mee. Hij heeft het uniform van de oorlogspresident uitgetrokken en zich de mantel van de idealist aangemeten. Leek hij in zijn eerste termijn nog veel op zijn voorganger Theodore Roosevelt, die vanaf een schilderij boven de schoorsteenmantel op ons neer kijkt en die wereldpolitiek vooral zag als een darwinistische strijd om het overleven, tegenwoordig wordt Bush vergeleken met Woodrow Wilson, de professorale Amerikaanse president die de wereld rijp wilde maken voor de democratie.

Nazi-dictatuur

Tijdens het bezoek dat president Bush morgen en maandag zal afleggen aan Nederland en Rusland ter viering van de zestigste verjaardag van het einde van de Tweede Wereldoorlog en de overwinning op de nazi-dictatuur, zal hij erop hameren dat mensen vrij behoren te zijn. Bush: 'We moeten ons ten doel stellen een einde te maken aan tirannie. Waarom zouden we ons erbij moeten neerleggen dat mensen in angst leven?'

Maar leidt zo'n vergaande vorm van idealisme niet onvermijdelijk tot morele inconsistenties? Ligt de lat niet zo hoog, dat de idealist vaak in het zand moet bijten?

Maandag staat Bush op een tribune op het Rode Plein voor het mausoleum van Lenin tussen lieden die de democratische lakmoesproef niet doorstaan, zoals de Wit-Russische dictator Loekasjenko en generaal Jaruzelski, die ooit in Polen de staat van beleg afkondigde om het Poolse vrije vakverbond Solidariteit te onderdrukken. Zelfs zijn gastheer en politieke vriend Poetin is in democratisch opzicht niet van onbesproken gedrag. 'Ik mag hem graag. Hij is een goeie kerel om quality time mee door te brengen', zei Bush ooit over zijn relatie met 'Vladimir', maar een Russische journalist aan tafel herinnert de Amerikaanse president voorzichtig aan gevaarlijke tendensen in Rusland, zoals het achterblijven van de democratie en schietpartijen op straat. Ook de vragen van Baltische journalisten in de groep zijn doortrokken van argwaan jegens de Russische intenties in de regio, zeker nu Poetin het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991 recent als 'de grootste geopolitieke catastrofe van de eeuw' heeft omschreven.

Kortom, zal Bush als een man in zijn positie niet gedwongen worden zo vaak te schipperen met zijn vrijheidsideaal dat zijn geloofwaardigheid er onder zal lijden?

Bush gaat er voor zitten. Er heeft maar één man de regie in de kamer, en dat is de president. Een batterij medewerkers kijkt strak voor zich uit. Als die journalisten ondanks de voorbereidende gesprekken maar geen impertinente vragen zullen stellen (alle vragen mogen, zo is gezegd, ook harde en persoonlijke, maar vragen over de dochters mogen absoluut niet van de president).

Twijfelachtig

Dat Bush in Moskou oog in oog zal staan met hele en halve dictators en twijfelachtige democraten, hindert hem niet. 'Zij weten precies hoe ik denk over tirannen en dictators. Het zien van deze mensen zet mij ertoe aan mijn inspanningen (voor de vrijheid) te verdubbelen.' Met Poetin is hij constant in dialoog. 'Vladimir was het niet eens met mij over Irak. Maar wanneer je in nauw contact staat met elkaar, leer je de filosofie te begrijpen op grond waarvan een persoon beslissingen neemt. Hij wil van mij weten waarom ik bepaalde besluiten neem en ik wil van hem weten waarom hij bepaalde besluiten neemt.' Het klinkt plotseling heel abstract, het verraadt de omzichtigheid waarmee Bush omgaat met Poetin. Maar volgens hem moet zijn collega beseffen dat 'Ruslands belang in het Westen ligt', al is het maar wegens het aantrekken van buitenlands kapitaal. En wat de argwanende voormalige Sovjet-republieken betreft? 'Rusland heeft veel landen aan zijn grenzen. Ik zal hem eraan herinneren dat de democratieën aan Ruslands grenzen zeer positief zijn.'

Moreel leiderschap

De nieuwe Bush heeft gekozen voor een moreel leiderschap, en hij zal dat de komende dagen uitdragen, niet alleen in Moskou, maar ook op het Amerikaanse oorlogskerkhof in het Limburgse Margraten, in Letland en in Georgië. In het land van de Rozen-revolutie wil hij het 'enthousiasme.van een nieuwe democratie met eigen ogen aanschouwen'.

Maar staat deze morele pretentie niet erg op gespannen voet met de manier waarop in Guantanamo Bay gevangenen worden behandeld die van terrorisme worden verdacht? Veel gedetineerden worden daar al heel lang vastgehouden, buiten het normale federale rechtssysteem van de VS om, zonder uitzicht op een spoedig openbaar proces, zonder een advocaat, zonder het recht om te zwijgen. Een Kafkaesk vagevuur noemen critici het.

Bush wil er niet veel over kwijt. 'We werken eraan. De zaak ligt bij de rechtbanken. Ik heb besloten de Geneefse conventies niet van toepassing te verklaren. Zij zijn geen gewone krijgsgevangenen, ze zijn illegale combattanten, terroristen. Maar ze worden menselijk behandeld .'

Abu-Ghraib

Dat gold niet voor de Iraakse gevangenen in de Abu-Ghraibgevangenis in Bagdad. Volgens Bush walgde het Amerikaanse volk van die beelden, 'omdat die niet het hart en de ziel van Amerika vertegenwoordigden'. Bush: 'Ik ben realistisch genoeg te beseffen dat die beelden op televisie het imago van ons land hebben geschaad. Maar we hebben ze vrijgegeven - vertel de mensen de waarheid, wees open over de vergrijpen van Abu Ghraib en roep mensen daarvoor ter verantwoording.'

Is Bush overigens ook realistisch genoeg om te beseffen dat een ambitieus, individualistisch geïnspireerde politiek zoals hij die nu voorstaat, behalve morele ook nog praktische problemen met zich kan meebrengen? Waar liggen de grenzen van zijn idealistische beleid? Moet elk autocratisch regime in de wereld de toorn en de militaire macht van de Amerikaanse president vrezen?

Bush: 'Ik ben een idealistisch persoon, omdat ik geloof in wat mogelijk is. Ik denk dat vrijheid universeel is en als mensen de kans krijgen, grijpen ze de kans. Ik zeg ook niet dat we morgen een einde moeten maken aan tirannie. Ik zeg: alles op zijn tijd.'

Kan het gebeuren dat na Irak op een bepaald moment Iran aan de beurt is om een duwtje in democratische richting te krijgen?

'Luister, ik denk dat vraagstukken diplomatiek moeten worden opgelost. Pas in het uiterste geval kies ik voor militaire macht. Het is een zeer moeilijk, hard besluit om mensenlevens op het spel te zetten.'

Termen als oorlog, preventief ingrijpen of ultimata komen Bush nauwelijks meer over de lippen. Niet dat hij spijt betuigt over zijn polariserende, onverbiddelijke stijl uit zijn eerste periode. Bush herinnert eraan dat bij de aanslagen van '11 september' drieduizend mensen werden gedood. 'Voor Europa was dat een dramatisch moment, maar niet een moment om bij stil te blijven staan. Voor ons was het een verandering van filosofie en van instelling. Dat botste met Europa. Maar ik zal blijven uitleggen dat die aanslagen ons diep raakten in ons nationale bewustzijn.'

De verhoudingen met Europa zijn inmiddels zo verbeterd dat Bush straks in het eerste half jaar van zijn nog heel verse tweede termijn vier maal Europa zal hebben bezocht (het bezoek aan de begrafenis van de paus meegerekend). Het is het eerste waar hij op wijst bij het begin van het interview. En is het is niet alleen een kwestie van sfeer, belangrijker is dat er ook weer zaken worden gedaan. Over de mogelijke berechting van oorlogsmisdadigers in Darfur door het Internationaal Strafhof, over voorrang voor de Europese diplomatieke onderhandelingen met Iran en over het aanhouden van de Europese plannen het wapenembargo tegen China op te heffen.

Wolfowitz

Ook werd de benoeming van de neoconservatief Wolfowitz, architect van de Irak-oorlog, tot president van de Wereldbank opvallend soepel door de Europeanen aanvaard. Of de lieve vrede voor langere tijd zal zijn gegarandeerd, weet niemand. Het intomen van de nucleaire ambities van Iran (volgens een expert: een zich traag ontwikkelende Cubaanse rakettencrisis) kan nog leiden tot genoeg spanningen. En dat geldt ook voor de kwestie van het Chinese wapenemb argo.

Voor dit moment lijkt Bush zich te realiseren dat het concept van de 'coalities van bereidwilligen' minder gelukkig was dan hij tot voor kort nog moet hebben gedacht. Europa is nog steeds relevant als bron van legitimatie en assistentie. Op hun beurt lijken de Europeanen, gezien de schoorvoetende aanzet tot positieve veranderingen in het Midden-Oosten, te beseffen dat ze niet zonder de Amerikaanse macht kunnen.

Maar hoe diep gaan de veranderingen bij Bush? Is er werkelijk sprake van een metamorfose? Hij is wat in Amerika genoemd wordt een transformational president, een leider die zich niet neerlegt bij de status quo. Behalve dat hij van de wereld een betere plek wil maken, wil hij ook het sociale stelsel hervormen, dat nog dateert uit de tijd van de New Deal van Franklin D. Roosevelt. Het nieuwe stelsel moet meer worden toegespitst op de individuele wensen van de jongere generaties, die geen herinnering hebben aan de tijd van de Depressie en des te meer vertrouwd zijn met de bewegingen op de aandelenmarkten.

Die tweeledige verandering - op binnenlands en buitenlands gebied - moet de erfenis worden van Bush' presidentschap. Hij heeft sterk het gevoel dat hij aan de goede kant van de geschiedenis staat. Hij gelooft dat hij een 'winnaar' is - op die typische Amerikaanse manier waar Europanen met een mengeling van afgunst en gêne tegen aan kijken.

In het vraaggesprek is zijn on-Europese temperament sterk voelbaar. Het is ook het temperament van de man, die op zijn 40ste een mislukte zakenman was die te veel dronk, zich vervolgens aan zijn eigen haren uit het moeras trok en achttien jaar later president van de Verenigde Staten is.

Een psycholoog heeft dat zijn omgekeerde midlifecrisis genoemd: waar anderen als gevolg van zo'n crisis ervoor kiezen verantwoordelijkheden uit de weg gaan, besloot Bush op zijn 40ste dat het juist de hoogste tijd voor hem was om veranwoordelijkheden te aanvaarden. De wilskracht die dat gekost heeft, tekent hem nog steeds. Het maakt hem er bij velen, ook Amerikaanse progressieven, niet populairder op, omdat die wilskracht vaak ook wordt aangezien voor verbetenheid, niet in de laatste plaats omdat deze gericht is tegen veel waar de progressieve elite voor staat.

Als Bush in het interview te spreken komt over de veranderingen in Libanon, barsten die wilskracht en het temperament ineens volop naar buiten. Nadat iemand heeft durven vragen of hij niet onrealistisch hoge verwachtingen heeft van zijn idealistische buitenlandse beleid, kijkt hij de vragensteller strak en indringend aan met die priemende ogen, en begint hij een bevlogen betoog waarin hij steeds feller zijn geloof in vrijheid voor de Libanezen betuigt, af en toe met hand op de tafel slaand. Nee, hij is geen wereldvreemde idealist. Hij ziet wel dat er na het vertrek van de Syrische troepen een gevaarlijk vacuüm dreigt, waarbij de verschillende religieuze groepen met elkaar slaags kunnen raken. 'Maar toch zeggen we: alle Syriërs eruit, niet half, niet gedeeltelijk, maar allemaal. En meen het wanneer je het zegt.'

Goede politiek

Dit is de echte, hardcore Bush . Daarin is hij niet veranderd. Het zal veel Europeanen sterken in de vrees dat hij, als hij dat nodig acht, toch weer zijn eigen weg zal gaan en nieuwe risico's niet zal schuwen. Zelf zegt hij dat dit de enige goede politiek is: handelen naar je beginselen. 'Zonder idealistische inslag zou je niet zeggen dat het mogelijk is democratie te bewerkstelligen in Libanon. Ja, en ik geloof dat het kan, en dat het als een belangrijk voorbeeld zal dienen in een regio die wanhopig verlangt naar democratie.

'Ik verwerp het idee dat bepaalde volkeren zichzelf niet kunnen besturen of niet vrij zouden moeten zijn vanwege de aard van hun godsdienst of hun huidskleur. Het gaat inderdaad om grootse doelstellingen. Maar wie zich geen grootse doelen stelt, zal grootse dingen bereiken.' nooit

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden