EEN NIEUW REALISME

Een van de thema's op het 28ste International Film Festival Rotterdam, dat woensdag begint, is de opkomst van digitale technieken....

VOORAL Michael is in Festen van Thomas Vinterberg onnavolgbaar in zijn bewegingen. Acteur Thomas Bo Larsen speelt de mislukte rijkeluiszoon Michael als een schichtig bewegend, opgefokt baasje. Als hij opstaat en wegsnelt, schiet de camera woest heen en weer, en zodra Michael zijn broer naar de strot vliegt, springt de cameraman er bovenop. Dat kan hij ook doen. Festen werd gedraaid met een digitale videocamera. Niet zwaarder dan een pul bier is zo'n digicam, en veel groter dan een glas is hij ook niet.

'Ik schoot Festen met een digitale videocamera omdat het spotgoedkoop is,' zegt de Deense regisseur Vinterberg. 'De cameraploeg is teruggebracht tot drie cameramannen, zonder technici of sjouwers. En omdat het bijna niks kost, kunnen de acteurs risico's nemen. Is het niet goed? Dan draai je nog een keer, net zolang tot dat de scène is zoals hij moet zijn.'

Bioscoopfilms, gemaakt met een handcamera - het kan, en het wordt gewoon. Lars von Triers The Idiots was met een digicam gedraaid, evenals filmhuis-hit Die Salzmänner von Tibet, die zonder digitale camera niet eens was gemaakt omdat regisseur Ulrike Koch nimmer in Tibet was toegelaten als zij een gewone filmcamera bij zich had gehad.

Ook de nieuwe film van Hal Hartley, in Rotterdam te zien, is een digitaal gedraaide productie, evenals Shabondama Elegy van Ian Kerkhof.

'Ik ben door de digitale camera bevrijd', zegt Kerkhof. Hij regisseerde in 1997 Naar de klote!, de eerste lange speelfilm die met een digicam werd gemaakt. Sindsdien leverde Kerkhof veertien producties af. 'Ik verlies geen tijd meer aan het schrijven van subsidie-aanvragen, en hoef me niet druk te maken over de smaak en de wensen van fondsen. Ik werk nu als een schilder. Als ik klaar ben, begin ik, als ik dat wil, meteen weer aan iets nieuws. Zo bouw ik een oeuvre op, en dat doe ik liever dan twaalf jaar wachten op subsidie om dan met De vliegende Hollander een flop te produceren.'

In Vinterbergs Festen draagt de beweeglijke cameravoering bij aan het realistische karakter van de film. Het verjaardagsfeest van de pater familias, dat implodeert als de oudste zoon tijdens een speech vertelt hoe papa zijn kinderen seksueel misbruikte, heeft veel weg van een home video. Vinterberg: 'Die rafelige sfeer, die bonkende cameravoering paste goed bij deze film. En die is met grote, zware filmcamera's niet te realiseren.'

De digitalisering van de film reikt verder dan handzame camera's. Sinds het begin van de jaren negentig worden films digitaal afgewerkt. Door- en terugspoelen en knippen van celluloid is er niet meer bij. Monteren is klikken met de muis.

De mogelijkheden van montage op de computer zijn talrijk. De ordening van beelden, voorheen de hoofdtaak van de editor, is tegenwoordig één aspect van zijn werk. Kerkhof: 'De editor neemt de rol van de regisseur voor een deel over. Hij is nu in staat 99 lagen in een frame aan te brengen. Dat kunnen kleuren zijn, extra beelden, grafische afbeeldingen... noem maar op. De editor kan zelfs de opnamen reconstrueren. Het is mogelijk op de set gedraaide beelden in de montage over te doen. De editor kan wat onscherp is, scherp maken.'

Een paar uur geleden nog, toen hij bezig was met de titels van Shabondama Elegy, kreeg Kerkhof een nieuw computerprogramma onder ogen. Zijn handen jeuken. 'Je kunt daarmee een film zo bewerken dat het lijkt alsof hij met de lens is gedraaid waarmee Sam Peckinpah altijd werkte. Of Robert Altman. Ik zie al een film voor me waarin ieder personage zogenaamd door een eigen lens is te zien, dat zal de waarneming van de toeschouwers op subtiele wijze beïnvloeden.'

Films zijn niet meer vanzelfsprekend een registratie van echte of nagespeelde handelingen, stelt Paul Willemen, hoogleraar Film en Fotografie aan de Universiteit van Edinburgh. Computers maken geen onderscheid tussen een beeld dat is gemaakt met een fotografische lens, en een beeld dat is getekend door een computer. 'Beide bestaan uit niks anders dan pixels, en hebben in die hoedanigheid niks meer met de werkelijkheid te maken.' Een dubieuze ontwikkeling, vindt Willemen. 'De gewoonte om beelden te geloven is aan het verdwijnen. Daardoor devalueren ze, verliezen ze aan kracht. Wat is een foto in een krant nog precies waard, nu computerprogramma's nauwgezette manipulatie binnen ieders handbereik hebben gebracht?'

'De camera is altijd een leugenaar geweest, maar zo goed liegen als nu heeft hij nog nooit gekund,' vindt William Uricchio, hoogleraar Theaterwetenschap aan de Universiteit Utrecht, gespecialiseerd in de geschiedenis van film en televisie. 'Er is een nieuw soort realisme ontstaan; het lijkt net of de scène echt heeft plaatsgevonden, ook al is dat feitelijk niet het geval. Het veertje uit het openingsshot van Forrest Gump, dat maar bleef dwarrelen door de lucht, heeft nooit echt gedwarreld.'

Film bevindt zich, zegt Uricchio, op een breukvlak in de geschiedenis. Gefilmde beelden zijn tegenwoordig niks meer dan materiaal dat verder kan worden bewerkt op de computer, en als gevolg daarvan is er naast de lineair vertelde film een nieuw genre ontstaan. Een genre dat zijn referentiekader buiten de cinema heeft. 'Naar de klote! had voor mijn gevoel meer overeenkomsten met het Internet en de cd-rom dan met de gemiddelde bioscoopfilm. Het script wordt minder belangrijk, het gaat om impressies, die in hoog tempo voorbij komen. Het is aan de kijker om er een invulling aan te geven.'

Digitale videobeelden zijn eenvoudig opnieuw te gebruiken. De inhoud van films wordt vloeibaar. The history of glamour van Theresa Duncan, in Rotterdam te zien in het programma Digital New Wave, is een opmaat tot een cd-rom. Op grote schaal, in Hollywood, zijn films steeds vaker het voorprogramma van een videospel. Voor The Walt Disney Company is de lancering van het spelletje dat gebaseerd is op A Bug's Life net zo belangrijk als de première van de animatiefilm zelf.

Binnen afzienbare tijd zijn films digitaal opvraagbaar, zegt Uricchio, met de computer of op de televisie. De interactieve film zal zich aanpassen aan de wensen van de kijker. 'Op Internet is een soortgelijke ontwikkeling gaande. Als ik boeken bestel bij Amazon Books, heet een agent op het scherm mij welkom. Vervolgens laat hij de nieuwe boeken en de aanbiedingen zien die binnen mijn interessegebied vallen. Zo gaat de interactieve film ook werken. Die weet straks of jij van actie of harde seks houdt, en past het verloop van het verhaal daarop aan.'

De toenadering tussen film, Internet en videogames is er zeker, erkent Thomas Vinterberg, maar de cinema zal er naar zijn idee alleen maar sterker door worden. 'Hoe meer op maat gesneden films, hoe groter ook de vraag naar eigenzinnige films.' Vinterberg gelooft niet dat de verhalende filmkunst en de digitale technieken in elkaar verstrengeld raken. 'Mensen gaan naar de bioscoop omdat daar kwaliteit wordt geleverd die de televisie niet biedt, zowel inhoudelijk als technisch. Zolang digitale videobeelden op het grote doek er korrelig uitzien, zolang de diepte in het beeld ontbreekt, zal de liefhebber zich ervan afkeren. Festen is een uitzondering op de regel; de stijl van de digitale camera sluit in dit uitzonderlijke geval nauw aan op de vertelling.'

Ian Kerkhof stuit regelmatig op argwaan bij collega-filmers, op weerstand zelfs. Vaak wordt er een parallel getrokken tussen de opmars van de digitale technieken en de geschiedenis van de Cinema Verité en de Nouvelle Vague. Ook die stromingen ontstonden vanuit de techniek, doordat camera's lichter werden, waardoor er makkelijker op straat kon worden gefilmd.

'De Nouvelle Vague was een frisse wind, een verschuiving binnen de toenmalige opvattingen over wat met speelfilms mogelijk was. En inderdaad: die frisse wind ging weer liggen. De komst van digitale technieken is toch iets anders. Filmtheoretici zullen deze ontwikkeling niet in een hokje kunnen stoppen. Zij worden gedwongen het begrip film te herdefiniëren. Neem die videoclip van Michael Jackson, waarin gezichten in elkaar overvloeien. Daarvan is niet eens te zeggen waar de grens ligt tussen het ene en het volgende beeld.'

Film, video, televisie of bioscoopdoek, - de grenzen ertussen worden almaar diffuser, er is steeds meer mogelijk. Maar dat betekent niet, zegt Paul Willemen, dat filmmakers er ook beter op worden. 'Er dreigt eerder een proletarisering van de filmkunst dan een verrijking.'

Beginnende filmmakers dienen ervaring op te doen in het denken over beelden, voordat zij serieus gaan draaien, vindt Willemen. 'De digitale camera stelt hen echter in staat om in het wilde weg grote hoeveelheden materiaal op te nemen, om daarna, tijdens de montage, te gaan nadenken over wat ze precies willen laten zien. Dat is een miskenning van de kracht van het beeld. Filmmakers worden op die manier veredelde televisiemakers. Zij leunen meer en meer op de soundtrack en op de dialoog. De compositie van het beeld raakt ondergeschikt.'

Daarbij dreigt volgens Willemen in de commerciële filmsector 'de exploitatie van mentale arbeid', een tendens die zich bij de televisie al heeft ingezet. 'De BBC vraagt documentairemakers hun ruwe materiaal op te sturen, opdat de redactie zelf de eindversie kan monteren. Dat is zorgwekkend. De filmmaker wordt hierdoor gereduceerd tot een beeldleverancier. Hij verliest controle over zijn eigen productie.'

Kerkhof: 'Producenten gaan op de loop met de digitale technieken, dat vind ik vanzelfsprekend. Voor hen is het een middel om nog meer winst te maken. Maar dat is de sombere kant van het verhaal. Ik maak sinds de komst van de digitale camera alleen nog maar wat ik wil, in een tempo dat ik zelf bepaal. En ik weet een ding zeker: de kinderen die nu de hele dag naar een Nintendo Gamepad zitten te turen, voelen zich over vijf jaar beter thuis bij mijn beeldtaal dan bij een conventioneel gemaakte film.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden