ACHTERGROND

Een mooie tijd, die rare punkjaren, ondanks alles

Filmmuseum EYE blikt terug op de punkcultuur, nu 40 jaar oud. Robert van Gijssel herkent in de films van toen een gevoel en een soms onbedoeld effect. Illustratie Gina Borsje

Beeld Novum

De Berlijnse punkster Jenny, bijgenaamd Ratten Jenny, lijkt misschien een vrij bijzonder meisje. Ze heeft blauw haar, draagt een oliejas van een meter of twee en op haar schouder zit een luie witte rat. De Nederlandse regisseur Frank Wiering portretteerde Jenny begin jaren tachtig in zijn film Ratten Jenny, voor de VPRO-documentaire-serie Donkere wolken boven het paradijs. Wiering volgde Jenny bij haar doelloze zwalktochten door de wijk Kreuzberg. Hij filmde Jenny in haar tochtige kraakpandkamertje als zij heel alleen kerstfeest zat te vieren - of nou ja: met die rat dan.

Afkeer

Maar in de vroege jaren tachtig had iedere middelbare school, ook in Nederland, natuurlijk een Ratten Jenny. Het meisje met het blauwe haar en die eeuwige rat stond voor een generatie en voor de punkcultuur die zich afkeerde van alles wat burgerlijk was. Punks waren 'Aussteigers', mensen die zich buiten de samenleving wilden plaatsen en dat lukte bijvoorbeeld Jenny heel aardig. Sollicitatiegesprekken waren kansloze missies. Maar wat maakte het allemaal uit? Over een jaar of twee werd een inslaande atoombom verwacht, dus waarom zou je moeilijk doen en proberen iets van je leven te maken?

Wierings portret, op 15 juni te zien in het Amsterdamse filmmuseum EYE, is zo mooi omdat Jenny na veel punkclichés uiteindelijk toch over de brug komt met een paar rake bespiegelingen, waardoor je alsnog een blik achter haar zelfbedachte personage krijgt. Met het internationale punkmotto 'no future' kan Jenny niet veel, zegt ze na lang nadenken. 'Want als je geen toekomst ziet, heb je toch ook geen heden? Ik probeer me iedere dag gewoon een beetje goed te voelen. Ik leef eigenlijk heel intens.'

Beeld Gina Borsje

Nostalgisch

Als je de camera daarna langzaam door het kille en apocalyptische Berlijn ziet glijden, bij het nummer Sehnsucht van Blixa Bargeld, zou je bijna nostalgisch worden. Weemoed ligt op de loer bij het punkprogramma Fury! in Eye. De samenstellers herdenken drie weken lang de opkomst van de punkcultuur, veertig jaar geleden, en dus diepen ze speelfilms en documentaires op uit vooral de vroege jaren tachtig. Films die allen lijken geschoten met hetzelfde gruizige filter op de lens.

De Jim Jarmusch-film Permanent Vacation (1980) heeft eigenlijk wel wat van Ratten Jenny, als je het personage Allie zo existentialistisch ziet tobben in zijn gore slaapkamer bij dat klamme matrasje op de grond. De sfeer in de punkfilms van Fury! is steeds steenhard, maar die grauwe zelfkantbeelden doen je soms toch ook terugverlangen naar die rare punkjaren. Het was een mooie tijd, ondanks alles.

Het is goed dat Fury! ook een blik werpt op de punk van nu, op wat er over is van de muziek-, mode- en jeugdcultuur der onwilligheid. De film Tomorrow van Andrey Gryazev uit 2012 is al net zo hyperrealistisch geschoten als de punkfilms van vier decennia geleden, maar Tomorrow heeft een wrang randje. De gefilmde punk- en kunstenaarsgroep Voina verzet zich niet tegen iets abstracts als 'het establishment', maar tegen het onbuigzame bewind van president Poetin. Daarbij gaat het hard tegen hard, waarschijnlijk de enige manier om in het huidige Rusland wat los te wrikken.

Tomorrow (Andrey Gryazev, 2012).

Punkmuseum

De Rotterdamse punk Bert Broodje - bijnaam voor Bep Viergever - begreep al vroeg dat de punk bijzonder genoeg was om geconserveerd te worden. Hij legde een collectie aan van flyers, fanzines, buttons, kleding en posters, en daarmee richtte hij een paar jaar geleden een punkmuseum in te Beverwijk. In EYE is een kleine collectie van Bert Broodje te zien, inclusief half versteende punkjasjes. En er kan worden gebladerd in het legendarische Amerikaanse punk- en hardcoreblad Maximum Rocknroll.

Statement

De Voina-punks zetten hun vrijheid op het spel met waanzinnige acties. Ze keren bij voorkeur geparkeerde politieauto's om: met vijf man de schouders eronder en huppekee. Een boven een straat gespannen doek ter ere van '10 november - Nationale Politie Dag' willen de punks los snijden om er een doek met de tekst '10 november - Nationale Militie Dag' voor in de plaats te hangen. Een statement.

Maar de actie mislukt jammerlijk omdat het best moeilijk is om een doek dat op 10 meter hoogte hangt los te snijden met een halve heggeschaar en een paar aan elkaar geplakte palen. Na afloop zit de actiegroep in een park, met een paar flessen bier. 'Jongens, dit was een kloteactie', zegt de aanvoerder. 'Kunnen we niet een keer gewoon wat pamfletten drukken met goeie teksten? Of in onze blote reet gaan lopen?'

Ratten Jenny (Frank Wiering, 1982).

Spannend

Zo is Tomorrow soms onbedoeld tragikomisch maar toch ook behoorlijk spannend. De camera is onderdeel van de nachtelijke acties en je denkt als kijker dat je ieder moment door een kwaadaardige Russische agent in de boeien kan worden geslagen. Dat gevoel 'erbij te zijn' heerst in veel van de Fury!-punkfilms, en dat is ook wel te verklaren. De films en documentaires nemen nauwelijks afstand van het onderwerp maar drijven mee op het punkgevoel van 'do-it-yourself' en onvoorwaardelijke actie-bereidheid.

Daarom is de punkdocumentaire The Decline of the Western Civilization van Penelope Spheeris uit 1981 ook zo geweldig. Spheeris filmt de opkomst van de punkrock in Los Angeles en staat met de camera midden in de pogoënde massa bij concerten van het legendarische Black Flag, bij Circle Jerks en Fear. Opwindend en agressief, maar als zanger Ron Reyes een dag later een beetje verlegen zijn bedje laat zien, in een muurkast in een kraakpand, dan smelt je hart toch weer. Zó schattig!

Fury! in het Amsterdamse EYE, met films, lezingen, concerten en tentoonstellingen, t/m 15/6.

Permanent Vacation (Jim Jarmusch, 1980).
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden