Een moeras van symboliek

Wie op zoek gaat naar de herkomst van de vredesduif, stuit op een agressief fabeldier dat overal en altijd fungeerde als aanjager van de liefde....

In februari 1949 stormt de Franse cultuurpaus met communistische inborst, Louis Aragon, het Parijse atelier van Pablo Picasso binnen. Hij komt het aanplakbiljet ophalen dat Picasso ontwerpt voor het door de communistische partij georganiseerde Internationale Vredescongres.

Picasso, partijlid en sympathisant van de vrede, moet Aragon teleurstellen. Het affiche is niet af. Picasso blijkt niet uit de voeten te kunnen met de opdracht ('Verbeeld de internationale vredesbeweging'). Maar de tijd dringt en Aragon struint wat door het atelier, op zoek naar iets bruikbaars. Tussen de doeken en vellen valt zijn oog op een litho die Picasso nauwelijks een maand eerder heeft voltooid. La colombe is de titel, De duif. Witte vederdos, zwarte achtergrond. Hebbes, denkt Aragon. Vooruit dan maar, denkt Picasso.

Het blijkt een gouden greep. Parijs hangt diezelfde avond nog vol duiven. En na het Vredescongres in Salle Pleyel vliegen ze over de wereld uit, gelijke tred houdend met de naoorlogse, door communisten gedomineerde vredesbeweging. De Sovjet-Unie, de DDR - de duif verschijnt er op vlaggen en vaandels. De nog jonge Volksrepubliek China van Mao brengt in 1951 een driehoekige postzegel uit met de duif. 'Wereldvrede', staat eronder.

De vredesduif, eindelijk van iedereen voor iedereen, bevrijd uit de ketenen van Genesis 8, het bijbelhoofdstuk waarin een door Noach losgelaten duif met een olijftakje in de bek het einde van de zondvloed aankondigt. Picasso kreeg er in 1950 de Lenin Vredesprijs voor, Aragon in 1957.

Picasso was gecharmeerd van duiven. Honderden, zo niet duizenden heeft hij er geschetst en geschilderd. In zijn atelier hupten er altijd wel een paar rond. Heerlijk gulzige, chagrijnige beesten vond hij ze. Maar vredelievend? 'Er bestaat geen wreder dier', zei hij ooit. 'Ik had er hier een paar en die pikten een arme kleine duif dood, omdat ze hem niet mochten. Ze pikten zijn ogen uit en scheurden hem aan stukken. Het was gruwelijk.' Hij kon er wel om lachen. 'Hoe vind je dat voor een vredessymbool?'

Geen andere vogel is zó agressief, beaamt de Zwitserse hoogleraar biologie Daniel Haag-Wackernagel vanuit Basel. 'Maar duiven doden elkaar niet, dat moet een vergissing zijn. Scalperen, daar heb ik wel voorbeelden van gezien. In mijn archief liggen opnamen van duivengevechten die wel dertig minuten duren. Allemaal territoriumdrift.'

Haag-Wackernagel doet al twintig jaar onderzoek naar de duif. Die Taube - Vom heiligen Vogel der Liebesgöttin zur Strassentaube (1998) heet het standaardwerk dat hij schreef. Een cultuurhistorisch vertoog, dat verklaart hoe de duif de mensen er heeft ingeluisd.

Wie op zoek gaat naar de herkomst van de vredesduif (columba pacis), ploegt door een moeras van symboliek. Al zeker vierduizend jaar is de witte duif een zinnebeeld; aan geen dier heeft de mens zoveel betekenissen gegeven. Liefde en vrede vormen de hoofdmoot. In het spoor daarvan volgen democratie, mensenrechten en rechtvaardigheid. Het fabeldier van deugdelijke normen en waarden dus.

Una paloma blanca - 'no one can take my freedom away', zingt George Baker.

De mens is de magie van de duif gaan zien, zegt Haag-Wackernagel, omdat de duif op de mens lijkt.

Duiven zijn grosso modo monogaam. Bovendien is het voor de duif 365 dagen per jaar paringstijd - de duif steekt zogezegd de konijnen naar de kroon. Het begint allemaal met het befaamde tortelen, waarin zoenen, van snavel op snavel, een sleutelrol speelt. (Het is geëindigd met overbeduiving. Honderden miljoenen zijn er op de wereld. De duif staat zonder twijfel hoog in de toptien van minst bedreigde diersoorten.)

In Mesopotamië was de duif de vaste metgezel van Isjtar, de godin van liefde en lust. Een aan haar gewijd heiligdom bevindt zich in het paleis van de Akkadische koningen in de stad Mari, aan de Eufraat. Een van de oudste afbeeldingen van de witte duif is er teruggevonden, vervaardigd zo rond 1750 voor Christus. Ook de Romeinse liefdesgodin Venus voelde zich, evenals haar Griekse evenknie Aphrodite, aangetrokken tot de duif als seksbeest. Venus liet een troep witte duiven haar strijdwagen voorttrekken - een broeierig beeld.

Samen met rozen en candlelight zijn witte duiven sindsdien de aanjagers van de liefde. Pas when doves cry, om met popzanger Prince te spreken, is de betovering verbroken.

Van begin af aan is de witte duif de uitverkoren duif geweest, helder afstekend tegen de grijszwarte duivenmassa. De niet-gefokte witte duif is zeldzaam, maar ook weer niet te zeldzaam om op te vallen. Er is slechts één mutatie nodig om van de oerduif, de zogeheten rotsduif, een witte duif te krijgen, zegt Haag-Wackernagel. 'Vergelijk het met een blond kind geboren uit ouders met zwarte haren.' (Het Nederlandse woord 'duif' wordt trouwens etymologisch verklaard als 'donkere vogel'. Het zou verband houden met 'doof', dat vroeger 'zwart' betekende .)

Behalve door zijn menselijke gedrag heeft de duif zijn magie ook te danken aan zijn vriendelijke, beleefde opstelling tegenover mensen, denkt Haag-Wackernagel. 'Een duif zal een mens nooit bijten, daar was men al snel achter. Als je hem vast hebt, houdt ie zich rustig, vredig zo je wilt. Het is zijn strategie: als hij rustig blijft, hou jij hem rustig vast en dan ziet hij sneller kans te ontsnappen.'

Rond 2000 voor Christus tekende een Akkadische dichter het grootse Gilgamesj-epos op. Daarin laat hoofdpersoon Utnapisjtim na een grote vloed een duif los, waarop de aarde droogvalt.

Dat klinkt bekend. De anonieme chroniqueur die de duif naar schatting duizend jaar later tot Gods blijde boodschapper maakte, kende zijn klassiekers. Noach duwde Utnapisjtim voor eeuwen in de vergetelheid. Het vredesverdrag tussen God en de mensen werd een succesverhaal.

Gedurende de eerste achttien eeuwen van de christelijke jaartelling zit er geen schot in de iconologische geschiedenis van de vredesduif. Ark en duif namen hun plaats in op de wanden van kerken en kloosters. Na afloop van de Dertigjarige Oorlog, die Europa in de zeventiende eeuw in zijn greep had, verschenen munten met het vredessymbool als kop. Pas rond 1850 liet de duif de ark varen. Toen kozen Duitse diaconessenzusters de duif-met-takje als wapen van hun orde. Maar die stap maakte maar weinig los - tenslotte verbleef de duif nog steeds in een christelijke context.

De Picasso-duif die het Parijse Vredescongres aankondigde, lijkt dan ook in het geheel niet op de diaconessenduif. De beesten in zijn atelier inspireerden Picasso, en met beide poten op de grond en de vleugels dicht staat ie er eigenlijk maar knorrig bij. Het is moeilijk voor te stellen dat juist deze duif zoveel opwinding veroorzaakte.

Toch moest Picasso in de daaropvolgende jaren vele duiven in opdracht tekenen. Hij werd vredesduivenspecialist tegen wil en dank. Opdrachtgevers legden wel de link met de olijftak, en zo deed die zijn intrede in het oeuvre van de schilder. Het zijn die Picasso-duiven die grif van de hand gingen, en door Jan en alleman zijn gekopieerd.

Hoogtijdagen beleefde de duif in de jaren van het grote protest tegen de Vietnam-oorlog en tegen kernwapens. Al leek hij de concurrentie met een makkelijker te reproduceren logo moeilijk aan te kunnen - een cirkel met drie lijntjes die elkaar in het midden treffen.

De Britse ontwerper Gerald Holtom maakte het symbool in 1958 voor de anti-kernwapenbeweging. Maar nadat Amerikaanse G.I.'s het in Vietnam op hun helmen hadden geschilderd, stond het ineens voor de vrede in het algemeen. Een geluk voor niet al te begaafde graffiti-spuiters met een missie.

Na de val van de muur leek die betere wereld te zijn aangebroken. Er dreigde in het Westen geen oorlog meer en beter dan de Pax Americana zou het niet worden. In de euforie verdween de vredesduif buiten beeld. (In woord keerde hij terug naar het Heilige Land. Voor een laatste stuntje, zo leek het, toen premier Rabin er furore maakte als 'vredesduif'.)

Toch is de columba pacis, net als zijn soortgenoten op de Dam en al die andere hoofdstedelijke pleinen, niet uit te roeien. De reden is simpel: de eeuwige vrede laat nog op zich wachten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden