Een moderne autocraat moet simultaan schaken

Het autoritaire leiderschap heeft zich in een nieuw jasje gestoken, stelt Arnout Brouwers, want zó zien we ze niet meer.

Sacha Baron Cohen in The Dictator, een film uit 2012.Beeld Paramount Pictures

Dictaturen hebben de beste zwembaden, bedacht ik deze zomer terwijl ik mijn baantjes aan het zwemmen was in een luxe vakantieoord op het Russische platteland. Niet dat democratieën geen uitstekende zwembaden hebben, natuurlijk. Of dat Rusland een dictatuur is. Allesbehalve.

De gedachte kwam op door de plotse herinnering aan de mooie zwembaden die ik in mijn prilste jeugd heb gezien in hotels van Afrikaanse hoofdsteden. Flarden van palmen en exotische bloemen die, scherp afstekend tegen het zwembadblauw, een weelde suggereerden die buiten het hek subiet ophield. Ook die landen waren geen dictaturen, natuurlijk, maar heetten destijds - net als Rusland tot voor kort - 'jonge democratieën'.

In zekere zin kunnen alle landen ter wereld - vooral als ze niet in het Midden-Oosten liggen - sinds het einde van de Koude Oorlog onderverdeeld worden in twee categorieën: oude en jonge democratieën, hardnekkige uitzonderingen als China en Noord-Korea daargelaten.

Francis Fukuyama werd in de jaren negentig bewierookt om zijn essay over het Einde van de Geschiedenis en de onstuitbare opmars van de liberale democratie. Maar net als bij andere mooie beloften uit de jaren negentig - zoals 'mondialisering is goed voor iedereen' en de 'nieuwe economie zorgt voor eeuwig durende groei' - volgde ook bij deze een harde confrontatie met de werkelijkheid.

Freedom House, een Amerikaans onderzoeksinstituut, stelt al acht opeenvolgende jaren vast dat de democratie weer terrein verliest. Iets dat voor velen gevoelsmatig wordt bevestigd door het nieuws uit Egypte, Hongarije, Rusland, Turkije en andere landen waar sterke leiders de inhoud van het begrip 'democratie' almaar blijven oprekken.

The Economist schreef al over de 'opkomst van het staatskapitalisme' en de voormalige hoofdredacteur van dit liberale Britse weekblad wijdde een heel boek aan 'De vierde revolutie' in het openbaar bestuur die nodig is om de interne verrotting en externe uitdagingen van democratieën de baas te blijven.

Schaduwen op de muur

Is er echt zoiets als 'de autoritaire verleiding', waar Nina Chroetsjova, de in New York docerende kleindochter van Sovjet-leider Chroetsjov, onlangs over schreef? Moet de democratie weer zijn waarde bewijzen in een tijd waarin de politieke verlamming in Washington en de ironische twitterhashtag #EUisConcerned flets afsteken tegen de daadkracht van bijvoorbeeld de Chinezen? En kon Poetin ook niet zo eenvoudig de Krim annexeren omdat wij in het Westen collectief zaten te suffen?

Voor wie het gevoel heeft zelf te krimpen, lijken de schaduwen op de muur steeds groter en groter.

En verwarrend is het zeker. Het moderne alternatief voor democratie maakt namelijk gebruik van de beelden en de taal van echte democratieën. De autoritaire verleider hult zich in schaapskleren en doet er alles aan de wereld en zijn eigen volk te overtuigen dat zijn nepdemocratie beter is dan het origineel: daadkrachtiger, en toch met 'toestemming van de geregeerden'.

De moderne autocraat is, net als zijn democratische tegenhanger, geobsedeerd door opiniepeilingen. Hij haalt zijn tegenstanders niet met tienduizenden door de gehaktmolen, zoals zijn beruchte voorgangers in de vorige eeuw, maar speelt op veel schaakborden tegelijk om zijn volk vrij genoeg te laten zijn om te kunnen genieten, maar niet zo vrij om in opstand te komen of de machtsverhoudingen te verstoren.

De Egyptische president Abdel-Fattah el-Sisi.Beeld ap

Autoritaire democratieën - Egypte

Egypte is een republiek met een autocratische president

Egypte is een republiek met een parlement en autocratische president. Legerleider Abdul Fatah al-Sisi pleegde in 2014 een coup tegen Mohamed Morsi (van de Moslimbroeders), die in vrije verkiezingen verkozen was. Sisi schreef verkiezingen uit en won met 97 procent. De Moslimbroeders stemden niet. Aan persvrijheid en mensenrechten wordt weinig waarde gehecht.

Dat vergt, afhankelijk van de omstandigheden, delicaat kalibreren, behendig aan de knoppen draaien - of het nu om de beperking van internetvrijheid gaat, of het recht op demonstreren, of de mate waarin je illusoire oppositie toestaat, de vraag wat de geschiedenisboekjes mogen schrijven, et cetera. Tot de hoogste kunsten van de nieuwe autocraten behoort de wetenschap hoe je met minimale dwang een maximaal controlerend effect kunt bereiken. Moeten we die - ondanks ons repressieve apparaat - populair geworden blogger nu opsluiten of slechts vervolgen?

Afhankelijk van het land, de traditie, de cultuur en de specifieke omstandigheden verschillen de antwoorden op dit soort vragen per land - waar Egypte de massale repressie niet schuwt en in Turkije en Azerbeidzjan de journalisten met bosjes naar de gevangenis gestuurd worden (het Eurovisie Songfestival gaat toch wel door en de internationale sportfestijnen blijven toch wel komen), lijkt in Rusland de 'onopgehelderde moord' op tegenstanders van de staat een veel beproefd stijlmiddel.

Maar het blijft ver verwijderd van de greppels die ze in 1937 in de Moskouse randgemeente Boetovo groeven om de duizenden lijken van de Grote Terreur snel te kunnen begraven.

Sterker nog, de claim van de moderne autoritaire leider dat hij regeert met steun van het volk en met populariteitscijfers waar 'ouderwetse democraten' alleen van kunnen dromen, kan niet zomaar worden weggewuifd. Deels heeft het te maken met perspectief. Zoals de Bulgaarse historicus Ivan Krastev vaststelde, is de Russische burger nu waarschijnlijk 'vrijer dan ooit in de geschiedenis'. Hij kan reizen, hij kan vrijwel ongelimiteerd op internet surfen en, zolang hij maar de 'corruptiebelasting' betaalt, zelfs zakendoen.

En hoe onstuimiger de recente geschiedenis, of het nu om Egypte draait of om Rusland, hoe groter de premie op 'stabiliteit'.

Komende maand wordt in Wit-Rusland de alleenheerser Aleksander Loekasjenko voor de vierde keer herkozen sinds hij in 1994 aan de macht kwam. Vorige maand liet hij de laatste van de tegenkandidaten van de vorige presidentsverkiezingen, uit 2010, vrij uit de gevangenis. De nacht ná de vorige verkiezingen zaten alle tien de tegenkandidaten vast - samen met meer dan duizend demonstranten die het gewaagd hadden een protestbijeenkomst bij te wonen op het centrale Onafhankelijkheidsplein.

Zelden zag ik zulk bruut politiegeweld als toen in Wit-Rusland, vooral van politiemannen in burger die optreden tegen vreedzame demonstranten. Hun agressieve koppen staan haarscherp op mijn netvlies.

En toch.

De Russische president Vladimir PoetinBeeld reuters

Autoritaire democratieën - Rusland

In Rusland maken politieke opponenten weinig kans

Het land van Poetin oogt democratisch door zijn meerpartijenstelsel met parlementsverkiezingen en een gekozen president. Maar wie deelneemt aan de politieke discussie wordt in hoge mate gecontroleerd - net als de verkiezingen zelf. Politieke opponenten maken weinig kans. De tv-stations, die enorme invloed hebben, zijn alle in 'staatsvriendelijke' handen.

En toch zaten mijn vrouw en ik deze zomer genoeglijk aan de sjasliek, de Oost-Europese barbecue, met onze vrienden, in de lieftallige en voor Nederlandse begrippen enorme tuin achter hun datsja - het buitenhuisje dat, hoe erg de crisis en armoede ook toeslaan, voor velen een toevluchtsoord is en blijft. Het was in een dorpje in het glooiende landschap buiten Mogilev, een door de Duitsers compleet vernietigde en door de Sovjets compleet herbouwde stad in het oosten van het land.

Hoe genoeglijk zaten we daar met een paar andere vrienden - mensen die voor ten minste de derde keer sinds 2007 een economische schok meemaken die een Griekse gepensioneerde van zijn stoel zou blazen. En toch verklaarde een van de gasten - een dertiger en verkoper van vrachtwagenonderdelen - dat 'ons dankzij Loekasjenko toch maar mooi het soort hemeltergende ontwikkelingen als in Oekraïne bespaard blijven'.

De vis, die ochtend door de gastheer vers gevangen in een nabij beekje, smaakte prima. Wie de nieuwe autoritaire landen alleen uit de media kent, verwacht waarschijnlijk kommer en kwel in de beschreven landen - repressie die van de grauwe gezichten valt af te lezen. Ik heb de verwondering mogen aanschouwen van mensen die voor het eerst Moskou aandeden. Wat een sfeer, wat een bruisende stad!

De Iraanse president Hassan Rohani.Beeld belga

Autoritaire democratieën - Iran

In Iran ligt de werkelijke macht bij de ayatollah

Iran kent een politiek stelsel met een parlement, presidentsverkiezingen en een religieuze leider, Ali Khamenei, die in laatste instantie alle macht heeft. De president is het politieke gezicht van Iran en de vierjaarlijkse presidentsverkiezingen verlopen zonder veel onregelmatigheden. Parlement en pers wijken nauwelijks af van de opvattingen van Khamenei.

Wodka in het stemlokaal

Met een overwegend apolitiek electoraat, een allesoverheersend propaganda-apparaat, een fundering van repressieve wetten (die selectief, al naar gelang de noodzaak, kunnen worden toegepast) en een omvangrijke op interne controle - en zelfverrijking - gerichte geheime dienst kom je een heel eind, ook zonder massagraven.

Net als in Rusland is in Wit-Rusland enige betekenisvolle oppositie al lang geleden afgeschaft. Niettemin worden, net als in de Sovjettijd, de verkiezingen uitbundig 'gevierd' - soms zelfs met wodka - in het stemlokaal. Er zijn kiesraden, stembiljetten, kandidaten - allemaal nep, maar toch net echt.

Je komt dus een heel eind, als moderne autoritaire leider, maar kom je ver genoeg? Is dit een blijvend, duurzaam alternatief voor het oude democratische model? Nee dus. Want deze landen doen het op bijna alle fronten slechter. Singapore, lichtend voorbeeld voor de moderne autocraat, is vooral een voorbeeld voor zichzelf. Dictaturen hebben de beste zwembaden. Autoritaire leiders hebben de hoogste populariteitscijfers. Maar echte democratieën hebben zoveel meer te bieden. Fukuyama had ongelijk omdat de gedachte dat iedereen wil zijn zoals wij onjuist is en arrogant bovendien. Sommige westerse waarden zijn controversieel, en het is elders populair ze te betwisten. Maar dingen die westerse democratieën opleveren - stabiliteit, vrijheid, welvaart, persoonlijke ontwikkeling - zijn dat niet.

Held van de dag

En ondanks al hun beloften en propaganda kunnen de Chinese, Russische en andere helden van de nieuwe autoritaire golf die zaken niet zo goed aanbieden in hun van corruptie vergeven systemen. Omdat ze uit nationale tradities voortkomen van nog veel grotere repressie en nog minder welzijn, zijn ze de held van de dag - wellicht van het decennium. Zeker voor een 'thuispubliek' dat levendige herinneringen heeft aan slechtere tijden. Maar zoals eerder bleek met de repressieve regimes in Latijns-Amerika kun je geen middenklasse kweken zonder de belofte van meer politieke vrijheid.

In het vakantiepark met het mooie zwembad heb ik nog eens rustig die Russische middenklasse kunnen observeren. Ze lijken erg op de onze, al rijden ze in grotere auto's en zien ze er een stuk verzorgder uit. Deze mensen, en talloze andere Russen uit alle lagen van de bevolking die ik door de jaren heen heb ontmoet, zijn heus niet verloren voor een Rusland zonder Poetin. Ze maken er het beste van in de tijd waarin ze leven, maar ook in 'autoritaire democratieën' - die meestal tevens snel veranderende transitielanden zijn - geldt: het einde van de geschiedenis is niet gekomen.

Verwar de leiders van autoritaire landen dus niet met de mensen die er wonen. Vooral niet in deze tijden, waarin autoritaire leiders al zo hard moeten knokken om hun bevolkingen af te sluiten van de overal binnensijpelende buitenwereld. Wie dat beseft, realiseert zich de onzinnigheid van culturele boycots en dergelijke. Hoe meer contacten en studentenuitwisselingen op niet-statelijk niveau, hoe beter.

Turkije president Recep Tayyip Erdogan.Beeld anp

Autoritaire democratieën - Turkije

Turkije is een democratie met geringe persvrijheid

Turkije is een parlementaire democratie. President Erdogan raakte bij verkiezingen in juni zijn meerderheid kwijt, waarop nieuwe verkiezingen werden uitgeschreven met als doel (Koerdische) tegenstanders in de tussentijd uit te schakelen. Het land schendt de mensenrechten. De persvrijheid is precair en het gevangenzetten van journalisten wordt niet geschuwd.

De anticorruptie-blogger en latere oppositiefiguur Aleksej Navalny had al vroeg door: in een tijd waarin echte oppositie onmogelijk is, bereik je het meest door de hypocrisie en corruptie van de regerende elite aan de kaak te stellen. De drie toverwoorden van het Singaporese wonder zijn meritocratie, pragmatisme en eerlijkheid. Zolang de meeste 'autoritaire democratieën' geen van deze elementen succesvol kunnen incorporeren, kunnen ze alleen met propaganda, controle en dwang 'de toestemming van de geregeerden' afdwingen.

Maar het mooie is: het feit dat de moderne autoritaire leiders veel afhankelijker dan vroegere heersers zijn van tenminste minimale volkssteun, maakt ze ook kwetsbaarder. De Oekraïense leider Janoekovitsj had zichzelf tot de nieuwe Poetin bestempeld, maar het volk besliste anders. De Turkse leider Erdogan is hard teruggefloten in verkiezingen en vecht nu voor zijn bestaan als sterke man.

Vanuit historisch perspectief is machtswellust de norm. En Fukuyama sprak wellicht te vroeg en te gedecideerd. Maar misschien belandde zijn gedachte over de opmars van de liberale democratie toch iets te vroeg op de mestvaalt van de geschiedenis. De eeuw is nog jong.

Arnout Brouwers is redacteur van de Volkskrant en was van 2006 tot 2013 correspondent in Moskou.

Sacha Baron Cohen in The Dictator, een film uit 2012.Beeld Paramount Pictures
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden