Een moddergevecht om het Enschedé-terrein

Haarlem is in een oeverloze discussie beland over het Enschedé-terrein, tegenwoordig De Appelaar geheten. Partijen smijten met modder, de verantwoordlijke wethouder gaat op vakantie, adviezen worden in de wind geslagen....

Wethouder Pieter Schouten van Haarlem is afgelopen week met vakantie vertrokken. Bestemming: de septemberfeesten van Angers, de zusterstad van Haarlem. Met achterlating van de volgende mededeling aan de raadscommissie: 'Ondanks de veranderde planning rond de Appelaar kon en wilde ik een en ander niet meer verzetten, dit na een voor mijzelf moeilijke afweging.'

Mocht de D66-wethouder ook een keer met vakantie? Ja, oordeelde hij zelf, die Appelaar had al meermalen roet gegooid in zijn vakantieplannen. Nee, briesten de raadsleden van Groen Links en de VVD. Nu komt eindelijk dat beladen onderwerp in Haarlem voor een cruciale behandeling in de commissie van bijstand en advies, nu openbaart zich een nipte afstand tussen de voor- en tegenstanders, en dan ontbreekt de verantwoordelijke portefeuillewethouder om het project te verdedigen.

Het was Jan Haverkort, wethouder van cultuur en PvdA'er, die de taak van Schouten moest overnemen. Uitgerekend Haverkort. De man die zijn geprangd gemoed voortdurend in de publiciteit brengt. Was hij niet degene die gepleit had voor een vereenvoudigde bebouwing van het terrein met het argument: 'De Appelaar is nìet het Groninger Museum. Ook daartegen is verzet gerezen, maar dat heeft na voltooiing zijn eigen respect afgedwongen. De architectuur heeft de omgeving daar een impuls gegeven. Laten we eerlijk wezen: van dit project hoef je een dergelijke uitstraling niet te verwachten.'

Haarlem heeft zijn ambities drastisch teruggeschroefd. De stad is weer teruggevallen in een verpletterende dorpsheid. Had Bomans nog geleefd, hij zou zijn vingers hebben afgelikt bij het moddergevecht tussen de politici. Nu schreef columnist Lennart Nijgh eerder dit jaar in het Haarlems Dagblad: 'Over een nieuwe schouwburg gaat het natuurlijk niet, het gaat zoals altijd alleen maar over geld. Hoe hoog wordt de rechtbank? Als er straks een monsterlijke steenklomp boven de daken uitgroeit, dan zal het volgens justitie wel een vormfout zijn.'

Sinds de gemeente terrein en opstallen van Joh. Enschedé in 1987 kocht, is de geest uit de fles. Stadhuis op stelten, en dat doorlopend. Wat begon met gifgrond, die als een donkere wolk over de Haarlemse begroting hing, is nu uitgedijd tot een tolueenvlek in de plaatselijke politiek. De affaire-De Appelaar, of liever gezegd de open wond in de Haarlemse binnenstad heeft de vorm aangenomen van een politiek-culturele soap à la Goede tijden, slechte tijden. Het gaat allang niet meer over architectuur: het gaat over het prestige van politici en het gaat over geld. Veel geld. Haarlem zit vast aan 'een wurgcontract' met ING Vastgoed, zoals de tegenstanders de samenwerking ooit betitelden.

Het is allang niet meer een puur plaatselijke kwestie. De Rijksdienst voor de Monumentenzorg bemoeide zich er mee, in de persoon van directeur Fons Asselbergs himself, omdat het karakteristieke silhouet - de imposante rug die de Bavo opzet - dreigde te worden aangetast. En rijksbouwmeester Wytze Patijn verscheen op het toneel, bezorgd als hij was over het te overladen bouwprogramma dat op het niet al te ruime terrein was uitgestort. Het oude drukkerij-terrein is wel beschouwd niet meer dan een groot uitgevallen parkeerplaats ingeklemd tussen het Spaarne enerzijds en het Klokhuisplein anderzijds, waar het enige nog resterende gebouw van Joh. Enschedé staat. Daar werden twee jaar geleden de opnamen gemaakt voor de televisieserie Pleidooi. Kan het symbolischer?

Een idiote affaire? 'Dat kan je wel zeggen', beaamt Wytze Patijn donderdag in de trein naar Haarlem om zijn alternatieve plan te verdedigen. Patijn schoot de tobbende gemeente voor de zomer te hulp. De rijksbouwmeester stelde voor op het drukkerij-terrein alleen nog een grote, maar lage rechtbank neer te zetten en de schouwburg te laten waar ie is: op het excentrisch gelegen Wilsonplein buiten de singelgracht. Die moet dan worden gerenoveerd en voorzien van een glazen uitbouw. Patijn had de indruk dat er consensus bestond over zijn voorstel, ook met contractpartner ING van wie de rijksgebouwendienst de rechtbank least, totdat ook hij stuitte op de wel erg weerbarstige politieke verhoudingen.

Zei Haarlem nou maar eens wat het wil.

'Het is een lang en ingewikkeld proces', verzucht M. Dingemans, consulente van de regio West voor Monumentenzorg. 'We hebben van begin af aan benadrukt dat het positief is dat de verbinding tussen Spaarne en Grote Markt wordt hersteld. Met het wegvallen van de scheepvaart was het Spaarne een beetje doods geworden, en de Damstraat daarnaartoe had geen karakter. Die functionele injectie kan dat stuk Haarlem wel gebruiken. Maar het negatieve is dat de zichtlijnen vanaf het Spaarne op het nieuwe blok gericht zijn. Begrijp me goed, je mag die rechtbank wel zien, maar niet te dominant. Die beschrijft een te harde lijn achter al die schuine kappen.'

Niets is goed genoeg voor het beschermde stadsgezicht van Haarlem, een van de fraaiste van Nederland.

Dat vond ook Patijn. Met zijn alternatief is Haarlem op zijn schreden teruggekeerd. Beoogde men in aanvang nog een parkeergarage, een hotel, een uitbreiding van de Toneelschuur, een nieuwe stadsschouwburg, een stedelijk plein, een nieuwe rechtbank plus een handjevol woningen. Als het aan Patijn ligt blijft het nu beperkt tot de rechtbank, de parkeergarage, een plein en woningen voor de broodnodige levendigheid in dit achterafhoekje van de binnenstad.

Een potsierlijke wending dreigde de discussie op zeker moment te nemen, toen de rijksgebouwendienst in arren moede opperde de rechtbank maar naar de Ripperdakazerne of desnoods naar Hoofddorp te verplaatsen. Het zwaarwegende argument was dat de gemeente niet voldoende ruimte in het gebouw kon garanderen: er ontbrak nog een slordige 250 vierkante meter. Patijn piekert er niet over om de rechtbank uit het programma te schrappen: 'Die hoort niet in de periferie, die hoort in de binnenstad.' Er is inmiddels zo gesleuteld en geschaafd aan die rechtbank dat er hoe dan ook 250 vierkante meter extra kan worden gerealiseerd.

Ondertussen heeft ING Vastgoed het meest fiducie in het plan-Patijn. Manel Vrijenhoek: 'Het is een goed plan. Tegen het oude plan dat wij ook goed vonden, rezen zoveel bezwaren, veel meer dan wij gewend zijn. Daar moet je rekening mee houden. Als de gemeente kiest voor dat oude plan waarvoor een meerderheid lijkt te bestaan, moet ze ermee rekening houden dat de provincie het bestemmingsplan nog kan afkeuren, zeker als er zoveel weerstand bij de bevolking bestaat. In dat geval heeft de gemeente een probleem omdat dan de procedure is geblokkeerd.' En krijgt Haarlem van ING de rekening gepresenteerd.

De Haarlemse politiek, nauwlettend gevolgd door een horde kritische burgers die zijn mening ventileert in het Haarlems Dagblad, twijfelt tussen het nieuwe plan-Patijn en het oude plan-Busquets. Met angst en beven wordt de stemming afgewacht: twintig raadsleden in de gelederen van D66, VVD en CDA zijn voor 'Busquets', negentien raadsleden aan de linkerflank willen een meer bescheiden programma. De dorpsheid in de Haarlemse politiek gaat zelfs zover dat een VVD-raadslid een kamertje in de stad heeft aangehouden, terwijl hij al enige tijd in Utrecht woont. Zo kan hij bij het moment suprême, hèt debat op 18 september, aanwezig zijn. Via deze kunstgreep houdt hij - pikant detail - Lia Blesgraaf, ook VVD, uit de raad.

Blesgraaf, voorzitter van de wijkraad binnenstad, heeft zich ontpopt als een van de belangrijkste tegenstanders tegen een volle en vooral hoge Appelaar. 'Idioten zijn het, sorry dat ik het zeg. Het Prinsenhof is het Kremlin van Haarlem. Ik mag hopen dat ze een been breken voordat er gestemd moet worden. Het is toch niet meer normaal dat je adviezen naast je neerlegt van een rapporteur als Biesheuvel, die afgelopen voorjaar nog voor een bescheiden programma pleitte.' Ze beschuldigt haar eigen VVD ervan dat die inderhaast allerlei familieleden geronseld heeft om de stemming te beïnvloeden. 'Nu is de helft voor en de helft tegen. Haarlem, het is gewoon een dorp.'

Fijntjes: 'De rechtbank klaagt dat ze te veel weinig ruimte heeft en nu krijgt ze een nieuw gebouw dat vermoedelijk niet veel groter is. Is dat een vorm van bezuinigen?' Gezien de druk die van alle kanten op het college wordt uitgeoefend kan rijksbouwmeester Patijn zich voorstellen dat de gemeente het bij het oude plan laat. 'Ze heeft twee motieven. Ten eerste de schadeclaim. Het nieuwe plan kost Haarlem gewoon bakken meer geld, omdat ze niet alleen het Enschedé-terrein moet bebouwen maar ook nog eens de oude schouwburg moet opknappen. Ten tweede moet juist de nieuwe schouwburg de levendigheid garanderen. Ik denk overigens dat je die ook wel bereikt met de woningen de horeca die ik voorstel.'

Het college staat nu voor het rare dilemma dat het dertien miljoen meer moet uitgeven, waarvoor het minder krijgt of te kiezen voor een goedkope uitvoering en een volksopstand. Er lijkt uit dit Enschedé-drama geen fatsoenlijke uitweg meer mogelijk. Hoe langer het drama duurde, hoe meer muurtjes er zijn omgetuimeld, totdat er waarschijnlijk een karkas resteert. Want op 18 september is het leed nog niet geleden. Mocht de gemeenteraad vóór Busquets stemmen, dan wacht haar een nieuwe barrière: het ontmoedigende aantal van tweeduizend bezwaarschriften met 75 verschillende invalshoeken. Het CDA-raadslid Bakker heeft er al laconiek over gedaan: 'Als het er achthonderd minder zijn is het nog veel.'

Er is maar een Haarlemmer die garen spint bij de slepende strijd. En dat is de beheerder van de provisorische parkeerplaats die er acht gulden per auto per uur incasseert.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden