Een milieu vol argwaan

Een schoner milieu is overbodig en duur, zeggen de sceptici van Heidelberg Appeal Nederland. Ze krijgen steeds meer invloed, beweren ze. En ze worden gesteund door boeren, jagers, bouwtoeleveraars en de farmaceutische industrie....

Het zenuwcentrum van de antimilieubeweging in Nederland is een hoekwoning in een nieuwbouwwijk in Zoetermeer. De vloer ligt bezaaid met kinderspeelgoed en de keukentafel met gemorste hagelslag. Met twee telefoonaansluitingen en één studeerkamer houdt directeur dr. Jaap Hanekamp van HAN bv kantoor aan huis. Kleinschalig en licht-chaotisch: het lijkt de milieubeweging zelf wel.

Toch wordt hier de strijd gestreden tegen het verzonnen broeikaseffect en tegen de vele voorbeelden van 'overbodige en belachelijke' milieuwetgeving van dit land. Een strijd die in toenemende mate wordt gewonnen, zegt Hanekamp, terwijl hij de boterhammenbordjes opruimt en per ongeluk een volle doos bouwsteentjes omgooit.

Want het is snel gegaan de laatste tijd, mede dankzij de organisatie die vrijwel niemand kent. Heidelberg Appeal Nederland (HAN) is een in 1993 opgerichte club van verontwaardigde wetenschappers die, gesteund door een kleine duizend donateurs, het milieubeleid aan de kaak stelt. Ze doet dat met publicaties, onderzoeken, lezingen en het geven van interviews.

De afgelopen tien jaar is dit stug volgehouden en nu wordt er geoogst. 'Als er gedoe is over wierookstokjes die kankerverwekkend zouden zijn, wordt geadviseerd het raam open te zetten. Dat was tien jaar geleden onmogelijk en dat heeft HAN makkelijker gemaakt', stelt Hanekamp tevreden vast.

Ook wie ontkent dat de aarde opwarmt door het broeikaseffect, wordt niet meer beschouwd als een zonderling. Vrijwel de hele wetenschap zit op één lijn, maar niettemin sluipt de argwaan het publieke debat binnen, en zo ziet HAN het graag. Binnen een jaar zal het bewijs voor de broeikastheorie sneuvelen, voorspelt Hanekamp. 'Of anders het jaar daarna. Het is simpelweg niet vol te houden.'

Met politiek heeft dat niets te maken, verzekert de directeur, en met een veronderstelde hekel aan de milieubeweging ook niet. Hanekamp werkte als onderzoeker bij Akzo Nobel en als postdoc aan de Riverside University in Californië. 'Persoonlijk heb ik nooit iets mét of tégen de milieubeweging gehad.'

HAN is een club van academici die onafhankelijk denken, benadrukt de stichting. Ze werd opgericht door enkele hoogleraren, onder wie moleculair immunoloog dr. Rob Meloen, toen werkzaam bij de Dienst Landbouwkundig Onderzoek van het ministerie van Landbouw, en toxicoloog Aalt Bast uit Maastricht. De onderzoekstak is ondergebracht in een zelfstandige bv met Hanekamp als directeur.

De club publiceerde in vlot tempo een reeks kritische studies over uiteenlopende onderwerpen. Want dat is een andere overeenkomst met de milieubeweging: HAN heeft overal verstand van en publiceert soms sneller dan haar schaduw kan schieten. De rapporten gaan over zaken als de invloed van de jacht op de biodiversiteit, nitraat en volksgezondheid, bestrijdingsmiddelen en het milieu, antibiotica als groeibevorderaar in veevoer, fosfaat in de bodem, de reikwijdte van het bouwstoffenbesluit en het voorzorgsbeginsel in het algemeen.

In beginsel is er op die rapportages niets aan te merken, zegt prof. ir. Klaas van Egmond, directeur van het natuuren milieuplanbureau RIVM. Hij heeft geen probleem met HAN en zegt blij te zijn met de 'advocatenrol' die de organisatie speelt. 'Wetenschappers die de contraexpertise zoeken en poging doen resultaten te falsificeren, zijn heel waardevol.'

Na het HAN-rapport over nitraat in de bodem heeft het RIVM zijn eigen resultaten nog eens kritisch tegen het licht gehouden. En de stelling van de broeikasontkenners dat de gestegen zonneactiviteit een deel van de opwarming van de aarde kan verklaren, is volgens Van Egmond een terechte nuancering. 'Maar zoals de milieubeweging gepreoccupeerd lijkt op dramatische effecten voor het milieu, zo leidt HAN aan een omgekeerde preoccupatie. Ze zitten helemaal aan de andere kant van het voorzorgsbeginsel.'

Ook prof. dr. Udo de Haes, directeur van het Centrum voor Milieukunde in Leiden, is blij met elk kritisch milieugeluid. 'De milieubeweging is vaak óók eenzijdig in haar beweringen. Dat kan wel wat tegenwicht gebruiken.'

Maar op deze manier heeft het volgens hem weinig effect. HAN wekt 'een tendentieuze indruk' en lijkt uitsluitend te willen bewijzen dat dingen onschadelijk zijn voor het milieu. Vroeger gaf Udo de Haes wel eens HAN-studiemateriaal aan zijn studenten. Tegenwoordig leest hij de rapporten zelden meer.

Wat ook niet helpt, is dat HAN zich vooral thuisvoelt in behoudende kringen. Vorig jaar zocht de stichting partners voor de oprichting van de 'Groene Rekenkamer'. Zo onstond de relatie met de conservatieve Burke Stichting, het Platform Nederlandse Luchtvaart en de stichting Kernvisie. De eerste beraadt zich op samenwerking met de partij van Geert Wilders in de Tweede Kamer; de laatste twee zijn lobbyorganisaties voor luchtvaart en kernenergie.

Hanekamp zucht eens diep als hij de opsomming aanhoort. 'Ons enige doel is een kosteneffectieve overheid. Maar als mensen ons hierdoor conservatief vinden, nou ja, dan mag dat.'

En hoewel de stichting zich beperkt tot de zuivere wetenschap, overwint soms óók de emotie. In 2000 richtte HAN zich in een open brief tot minister Brinkhorst van Landbouw, die niet overtuigd was van de kritiek van boerenorganisaties op zijn nitraatbeleid. Het volledige bestuur tekende het manifest waarin nog één keer wordt uitgelegd dat de nitraatrichtlijn niets zal bijdragen aan verbetering van de volksgezondheid. 'Als academicus moet je het openlijk zeggen wanneer je wéét dat iets onzin is.'

Maar de Nederlandse antimilieubeweging heeft een achilleshiel. Volgens HAN vormen de milieugroepen en onderzoeksinstituten als het RIVM een conglomeraat van 'zwaar gesubsidieerde organisaties' waar 'sterke en onafhankelijke wetenschappers' zich van dienen te onderscheiden. Maar juist het onafhankelijke en wetenschappelijke karakter van de stichting zelf staat ter discussie.

Al vanaf de oprichting leunt HAN op giften en opdrachten vanuit de agrarische wereld. De eerste grote donatie was afkomstig van de Rabobank en een van de eerste onderzoeken werd gesubsidieerd door de Fries-Flevolandse Landen Tuinbouworganisatie. Het mestbeleid werd doorgelicht in opdracht van de Nederlandse Vakbond Varkenshouders, de organisatie van LPF-Kamerlid Wien van den Brink die eerder de mestboekhouding van de overheid ontvreemdde. De studie over de mogelijk positieve gevolgen van de jacht op de biodiversiteit werd betaald door de lobbyclub van jagers.

De onderzoeksbv van de stichting HAN, die het salaris, de studeerkamer en de telefoon van dr. Jaap Hanekamp betaalt, draaide de laatste jaren grotendeels op geld van de Vereniging van Aardappelverwerkende Industrieën en het Nederlandse Verbond Toelevering Bouw, blijkt uit de jaarcijfers van de vennootschap. Voor de komend jaren wordt gerekend op een langlopend project van de Europese bouwtoeleveringswereld ter waarde van ongeveer een half miljoen euro. De bouwlobby strijdt namelijk tegen de nieuwe regelgeving van het bouwstoffenbesluit, die de sector handenvol geld kost.

Het was de farmaceutische industrie die het onderzoek bestelde waarin Hanekamp uitlegt dat restanten antibiotica in het vlees onschadelijk zijn. En het waren de boerenen tuinders van LTO-Nederland die betaalden voor de studie naar het gebruik van bestrijdingsmiddelen. Samenvatting: 'Zijn deze middelen schadelijk voor de volksgezondheid? Het antwoord op deze vraag is een ondubbelzinnig neen.'

De betrouwbaarheid van de onderzoeken wordt volgens de stichting gewaarborgd door een wetenschappelijke begeleidingscommissie. 'Deze commissie bestaat uit drie tot zes experts, meestal hoogleraren, die een internationale reputatie hebben op het onderzoeksterrein', meldt de HANwebsite.

Maar de praktijk, erkent Hanekamp, is vaak anders. In vrijwel elk onderzoek duikt minstens één medebestuurslid als begeleider op. Het onderzoek naar bestrijdingsmiddelen werd zelfs uitsluitend beoordeeld door HAN-bestuurders zelf. Onderzoekers die aan het ene rapport meeschrijven, treden vaak bij het volgende op als begeleider. De beloofde internationale reputatie ontbreekt regelmatig.

En soms zijn ook bij de deskundigheid zelf vraagtekens te zetten. De studies over het voorzorgsbeginsel en de normering van risico's bijvoorbeeld, werden mede beoordeeld door een historicus die ongeschoold was op het terrein van statistiek en riscobeoordeling.

Hanekamp heeft de kritiek vaker gehoord en is er niet van onder de indruk. 'Onze beoordelingscommissies worden steeds breder maar in feite doet het er niet toe. Het gaat om de inhoud. Als het onzin is wat we opschrijven, hoor ik het graag.'

Anders dan in Amerika wordt in Nederland altijd gezeurd over wie een onderzoek heeft betaald, zegt hij. 'Maar die kritiek hoor je nooit bij instituten als het RIVM, Alterra en TNO. Of bij de overheid zelf, terwijl die óók belangen heeft.'

Maar daarmee is RIVM-directeur Klaas van Egmond het oneens. 'Wij zijn geen zwaar gesubsidieerde organisatie. We worden voor honderd procent betaald door het rijk maar opereren volgens de wet onafhankelijk, zoals onder meer gebleken is bij onze rapporten over de Betuwelijn en Schiphol. Daarbij komt dat de overheid een democratisch gelegitimeerd orgaan is.'

Zou HAN niet zelf eens willen samenwerken met die overheid - of met de milieubeweging? Absoluut niet, benadrukt voorzitter Rob Meloen in Lelystad. 'De overheid heeft een sterke eigen agenda en bij de milieubeweging is dat nog veel erger.'

Over de nauwe relatie met haar financiers heeft de stichting 'alle modder over zich heengekregen' maar dat deert het bestuur niet. 'Onze ideeën schieten wortel in de samenleving, zelfs meer dan we vermoedden. Wij gaan dus gewoon door.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden