Een medicijn doet altijd wat extra's

Bij Lareb in Den Bosch wordt bijgehouden welke bijwerkingen geneesmiddelen vertonen. Per dag komen zo'n vijftien meldingen binnen...

Bijwerkingen van medicijnen kunnen heftig zijn. Vorige week haalde het Duitse bedrijf Bayer Lipobay van de markt omdat wereldwijd ruim vijftig sterfgevallen in verband kunnen worden gebracht met dit cholesterolverlagend medicijn.

Bij de Landelijke Registratie Evaluatie Bijwerkingen (Lareb) staan directeur drs. Kees van Grootheest en onderzoeker drs. Eugène van Puijenbroek niet te kijken van het verdwijnen van Lipobay. 'In ons circuit hoorden we al van bijwerkingen van het middel', zegt Van Grootheest. 'Het verbaast ons wel dat het zo snel van de markt is gehaald.'

Bayer had de bijwerking gemeld in de bijsluiter, maar toch kan het fout gaan met nieuwe medicijnen. Alle geneesmiddelen zijn getest, maar tijdens het gebruik van alledag bij veel patiënten ontvangen ze hun echte vuurdoop. Lareb is de Nederlandse waakhond die verwachte en onbedoelde bijwerkingen registreert en doorgeeft aan de overheid.

Bijwerkingen van medicijnen zijn zo oud als medicijnen zelf. 'Geen werking zonder bijwerking', is de gevleugelde uitspraak in deze tak van wetenschap. Medicijnen worden voor één doel gemaakt, maar vaak doet het middel meer. Van Grootheest en Van Puijenbroek noemen voorbeelden van positieve bijwerkingen. De pijnstiller aspirine wordt bijvoorbeeld ook gebruikt om bloed te verdunnen. Viagra is een modern voorbeeld. De erectieversterkende werking was een bijwerking van een medicijn tegen hoge bloeddruk.

Meestal zijn bijwerkingen vervelend. Ze leiden tot ziekenhuisopname, extra medicijngebruik, laboratoriumonderzoeken, arbeidsongeschiktheid of zelfs de dood. 'Het is niet precies bekend wat dat kost', zegt Van Grootheest. 'Er is een schatting voor Nederland, gebaseerd op Amerika, die uitkomt op enige miljarden per jaar.'

Na de softenon-affaire in de jaren zestig ontstond belangstelling voor bijwerkingen. Zwangere vrouwen die het slaapmiddel gebruikten, kregen baby's met aangeboren afwijkingen. De overheid nam de bewaking op zich.

In de jaren negentig werden de EU-landen verplicht om een registratiesysteem in het leven te roepen. Bij een reorganisatie werd de geneesmiddelenbewaking geprivatiseerd en toebedeeld aan Lareb, een al langer bestaand samenwerkingsverband van artsen en apothekers die elkaar op de hoogte brengen van bijwerkingen. Lareb houdt kantoor in Den Bosch en wordt voor bijna 100 procent gefinancierd door de overheid.

Artsen en apothekers kunnen er bijwerkingen melden. Die worden door de medewerkers van Lareb bekeken en gegroepeerd. 'We roepen artsen en apothekers op om zoveel mogelijk te melden. Er hoeft niets bewezen te zijn, een vermoeden is voldoende', zegt Van Puijenbroek. 'Eén melding hoeft weinig om het lijf te hebben, maar kan, in combinatie met andere, belangrijk zijn.'

Per werkdag komen er vijftien meldingen binnen. Medewerkers onderzoeken ze en snuffelen in databanken naar vergelijkbare gevallen. Elk kwartaal gaan de serieuze signalen over bijwerkingen naar het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen. 'Het college onderneemt actie. Wij registreren en onderzoeken alleen.'

In de kwartaalrapportage zitten gemiddeld vijf berichten over bijwerkingen, meestal gebaseerd op meerdere meldingen. Meestal leiden de berichten tot actie. De tekst van de bijsluiter wordt aangepast, de indicatie verandert en in het uiterste geval wordt de registratie ingetrokken. In 1999 is in Europa vijf keer een registratie ingetrokken. In 2000 gebeurde dat geen enkele keer en voor 2001 staat de teller op één (Lipobay).

Medicijnen waarover de afgelopen jaren de meeste meldingen kwamen, zijn het anti-malariamiddel Lariam (psychiatrische bijwerkingen), en het anti-rookmiddel Zyban met als bijwerking epilepsie-aanvallen bij bepaalde patiënten.

Een vraag die de medewerkers van Lareb bezighoudt, is of ze alle bijwerkingen op het spoor komen. Melden is vrijwillig en het kost tijd om een formulier in te vullen. 'Het hoort bij de ethiek van arts en apotheker. Als je iets vreemds vindt, moet je je collega's op de hoogte stellen.'

Vierduizend meldingen lijkt niet veel, gezien het grote aantal artsen dat in Nederland werkzaam is en de miljarden die aan medicijnen worden geslikt. 'We missen niet veel', vermoedt Van Grootheest. 'Bij alle grote zaken die in Europa hebben gespeeld, was Nederland betrokken.'

Uiteraard denkt de stichting na over methoden om het aantal meldingen te laten groeien, zoals het idee om patiënten in te schakelen. In Amerika kan dat, maar Lareb aarzelt: 'We zitten niet te wachten op de zoveelste melding van iets dat we al weten.'

Van Grootheest en Van Puijenbroek willen ook meer bewustzijn kweken over bijwerkingen. Van Grootheest komt met een voorbeeld: 'Ik had als huisarts een patiënt medicijnen gegeven. Hij kwam terug met longklachten. Ik wilde hem doorsturen, maar toen ik de verwijsbrief schreef, herinnerde ik zijn eerdere medicatie. Een bijwerking was irritatie van de longen. Een dure verwijzing naar de longarts was niet nodig. Het voorschrijven van een ander medicijn voldeed.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden