Een man van het grandioze gebaar

Doodsbedreiging of niet, Salman Rushdie blijft (ook als gids) een onverzettelijk aanbeveler van al het moois wat scherpslijpers al sinds de dagen van Scheherazade proberen te verbieden.

Beeld Els Zweerink

Ruim een kwart eeuw nadat de fatwa zijn leven radicaal veranderde, zijn aan een interview met Salman Rushdie nog altijd bijzondere veiligheidsmaatregelen verbonden. De journalist in kwestie moet ruim tevoren een kopie van zijn identiteitsbewijs opsturen, de afgesproken plaats van handeling wordt enkele dagen voor het interview vervangen door een andere - het zijn routinemaatregelen geworden.

Rushdie zelf - sinds 2007 Sir Salman - slaat zich inmiddels al jaren professioneel door het ongemak heen. En als schrijver betoont hij zich onverminderd strijdbaar en energiek, zo blijkt uit zijn laatste twee boeken. In Joseph Anton, zijn terugblik op de jaren dat hij voor zijn veiligheid moest onderduiken, confronteert hij de lezer in een combinatie van onverzettelijkheid, eigengereidheid en groot literaire elan met zijn onbetwijfelbare gelijk.

Rushdies onlangs verschenen Twee jaar acht maanden en achtentwintig nachten is in feite één groot verslag van de strijd tussen De Goeden (zij die de opvattingen van Rushdie delen) en De Slechten (zij die dat niet doen). 'De ene groep zijn de zogeheten Duniazaten', legt de schrijver uit, 'de nakomelingen van de 12de-eeuwse filosoof Ibn Rushd en de djinn Dunia. Zij staan voor rationalisme, redelijkheid en tolerantie. Hun tegenstanders zijn duistere djinns die geïnspireerd zijn door de conservatieve islamitische filosoof Muhammad al-Ghazali. Je zou ze fundamentalisten kunnen noemen.'

CV Salman Rushdie

1947 Geboren in Bombay op 19 juni

1960 Rugby School

1965 Studie geschiedenis aan King's College, Cambridge

1981 Middernachtskinderen (Booker Prize)

1983 Schaamte

1988 De duivelsverzen

1989 Ayatollah Khomeini kondigt een fatwa af

1990 Haroen en de zee van verhalen

1995 De laatste zucht van de Moor

1999 De grond onder haar voeten

2001 Woede (Boekenweekgeschenk)

2005 Shalimar de clown

2007 Benoemd tot Knight Bachelor

2008 De verleidster van Florence

2010 Luka en het levensvuur

2012 Joseph Anton

2015 Twee jaar acht maanden en achtentwintig nachten

De strijd tussen beide partijen begint nadat New York ten prooi is gevallen aan een verwoestende storm. Daarbij scheurt de sluier die onze wereld scheidt van die van de djinns, waarna 'de tijd der vreemdheden' aanbreekt: een periode die twee jaar, acht maanden en achtentwintig nachten duurt. 'Als je de optelsom maakt, en er even van uitgaat dat er geen schrikkeljaar bij zit, kom je uit op duizend-en-een nachten.'

In de roman komt een groep fanatici voor die de Stuuds (in het Engels: Swats) worden genoemd. Rushdie: 'Dat is een moordzuchtige bende nitwits die in korte tijd zo ongeveer alles verbiedt wat er te verbieden valt, waaronder - behalve de kunst van het verbieden - zo ongeveer alle kunstvormen, alsook afwijkende meningen, plezier en geluk.'

Kortom: precies de ingrediënten waarmee geïnterviewden doorgaans deze rubriek vullen. Voor zijn keuze uit 'zaken die de Stuuds zouden verbieden' blijft Rushdie dicht bij huis: ze zijn stuk voor stuk afkomstig uit zijn eigen roman of vormden er de inspiratie toe.

1. Boek: De vertellingen van duizend-en-een-nacht

Niet alleen de titel, maar ook de inhoud van dit befaamde boek - een hoorn des overvloeds aan wonderlijke verhalen - vormde het uitgangspunt van Rushdies roman.

'Ik ben opgegroeid met De vertellingen van duizend-en-een nacht. Ze leren je de belangrijke waarheid dat verhalen niet echt zijn. We weten allemaal dat tapijten niet kunnen vliegen, dat er geen geest verschijnt als je een lamp opwrijft, maar we weten ook dat het prachtig is dat die dingen in verhalen wél gebeuren. Duizend-en-een nacht is een ode aan de verbeelding.

'Niemand weet wie de auteur is van het boek. Veel verhalen zijn oorspronkelijk afkomstig uit India. Op een zeker moment werden ze vertaald naar het Farsi, de hoftaal van Perzië. In de loop der eeuwen zijn sommige verhalen uit het boek weggevallen en werden andere er juist in opgenomen. Dat gebeurde ook toen Antoine Galland in 1704 een Franse vertaling publiceerde. Verhalen als 'Aladin en de wonderlamp' en 'Ali Baba en de veertig rovers' maken geen deel uit van de Perzische versie. Vermoedelijk heeft Galland die elders gelezen. Misschien ook zijn ze zijn eigen verzinsels en zijn Aladin en Ali Baba Franse verhalen.

'Na het Frans is het boek in het Engels en Spaans vertaald en heeft het vooral op de Spaanse literatuur een ongelooflijke invloed gehad. De meeste magisch-realistische auteurs uit Zuid-Amerika hebben Duizend-en-een nacht als inspiratiebron genoemd.

'Wat ik geweldig vind aan Duizend-en-een nacht is de relatieve afwezigheid van religie. Het boek bevat het volle leven: koningen, dieven, soldaten, avonturiers, mensen uit alle geledingen van de maatschappij. Voortdurend kom je aardse zaken tegen als gierigheid, hoop, wellust en bedrog. Om die reden hebben veel conservatief-religieuze lieden in de moslimwereld een hekel aan het boek. Nog maar een paar jaar geleden hebben ze in Egypte geprobeerd het te verbieden.'

2. Film: Luis Buñuel - El ángel exterminador

In de 'tijd der vreemdheden' die Rushdie beschrijft, vinden allerlei wonderlijke zaken plaats. Wie goed leest, ziet dat vele daarvan stiekeme verwijzingen zijn naar een aantal van zijn favoriete kunstwerken. Een ervan is afkomstig van de Spaanse filmregisseur Luis Buñuel (1900-1983).

'In de tijd dat ik in Cambridge studeerde, ging ik vaak naar een kleine bioscoop, The Arts Cinema. Van alle schitterende films die ik daar zag, heeft Buñuels El ángel exterminador (1962) de belangrijkste blijvende invloed op mijn werk gehad. Het is een buitengewoon grappige surrealistische film, die bovendien belangrijke waarheden over het leven uitdrukt. Hij gaat over een rijk gezin dat een groot diner geeft. Het wordt later en later en dan wordt duidelijk dat niemand weggaat. Iets onzichtbaars houdt ze tegen.

'Gedurende de dagen die volgen, verdwijnt alle beschaving en gaat iedereen een soort dierlijk gedrag vertonen. Uiteindelijk geraken ze hier uit, maar als de gasten vervolgens een kerkdienst bezoeken om dank te zeggen, blijkt iedereen dáár weer vast te zitten.

'Ik houd van het surrealisme van Buñuel. Wist je dat hij ook twee films met Salvador Dalí heeft gemaakt? In zijn schitterende autobiografie Mi último suspiro schrijft hij dat hij graag op zijn grafsteen de woorden 'God zij dank dat ik als atheïst ben gestorven' wilde zien. Zijn communistische vrienden waren zo geschokt door die woorden dat hij ze moest uitleggen dat het een grap was.'

Beeld The Exterminating Angel-Luis Bunuel

3. Historische persoon: Ibn Rushd

'Ik heb mijn fascinatie voor Ibn Rushd geërfd van mijn vader, die onze familienaam veranderde in Rushdie. Rusdh (1126-1189), in het Westen bekend onder de naam Averroes, was een Spaans-Arabische filosoof die in de aristoteliaanse traditie stond en door mijn vader werd bewonderd omdat hij poogde rede en religie te verzoenen. Helaas heeft de islamitische wereld slecht naar hem geluisterd. Hij is een veel grotere inspiratiebron geweest voor westerse denkers, zoals Thomas van Aquino.

'Toen ik geschiedenis studeerde, heb ik mij in Ibn Rushd verdiept. Ik ontdekte dat hij vanwege zijn boeken werd verketterd door de conservatieve elementen binnen de islam: zijn werk werd verboden en hij moest in ballingschap leven. Het was een buitengewoon enge ervaring om, vele jaren later, bijna precies dezelfde ervaringen te moeten ondergaan. Alsof ik met zijn naam ook zijn lot had toegeworpen gekregen.'

Beeld Bianchetti/Leemage/HH

4. Toneelstuk: Eugène Ionesco - Rhinocéros (1959)

'Als student ging mijn passie uit naar toneelspelen. Dat had alles te maken met het absurdistische theater dat in die jaren opgeld deed. Het werk van auteurs als Beckett en Ionesco vond veel weerklank bij ons in Cambridge.

'Ik heb onder meer in Rhinocéros gespeeld, een stuk waarin alle personages gaandeweg zonder duidelijke verklaring in een neushoorn veranderen. Dat was een van de plezierigste dingen die ik ooit heb gedaan. We speelden met tien, twaalf mensen, en telkens moest een van ons onopvallend van het toneel verdwijnen en terugkeren met een neushoornmasker op zijn hoofd.

'Het is een krankzinnig stuk dat in feite dezelfde boodschap uitdraagt als mijn romans: in elk mens gaat een potentieel monster schuil.'

Beeld Ionesco Rhinoceros

5. Fictief personage: Scheherazade

Rushdie is wel 'de anti-Scheherazade' genoemd: waar de vertelster in Duizend-en-een nacht verhalen vertelt om haar leven te redden, hebben Rushdies verhalen hem juist in levensgevaar gebracht. Maar je zou hem ook een moderne Scheherazade kunnen noemen. Ook de vertelster van Duizend-en-een nacht zocht het gevaar immers zelf op.

'De aanloop tot de verhalen uit dat boek wordt gevormd door het feit dat Sjahriaar, de koning van Perzië, zijn vrouw in bed betrapt met een reusachtige zwarte man. Vervolgens besluit hij zich op alle vrouwen te wreken door elke nacht een jonge maagd in bed te ontvangen en haar de volgende dag door zijn grootvizier te laten executeren. De grootvizier, een zachtmoedige man, gaat daar zeer onder gebukt. Dit gaat twee jaar zo door, en veel ouders hebben hun dochters de stad uit gesmokkeld, zodat er nog maar weinig maagden beschikbaar zijn.

'Dan besluit Scheherazade, de oudste dochter van de grootvizier, zich als vrijwilligster te melden. Zij vraagt de koning of ook haar zuster, Dunyazade, in de slaapkamer aanwezig mag zijn. Nadat Sjahriaar Scheherazade heeft ontmaagd, vraagt Dunyazade haar zuster of ze nog éénmaal een van die mooie verhalen wil vertellen waarmee ze de familie altijd zo heeft weten te vermaken.

'Dat doet Scheherazade, maar ze zorgt ervoor dat ze midden in het verhaal is wanneer de dag weer aanbreekt. Uiteraard wil de koning het vervolg horen, maar als het verhaal halverwege de volgende nacht uit is, begint zij aan een tweede. Zo weet zij haar executie telkens een nacht uit te stellen. Dat gaat zo duizend-en-een nachten door.

'Scheherazade redt niet alleen haar eigen leven, maar brengt bovendien al vertellend de tiran die naast haar in bed ligt beschaving bij. Aan het eind van het boek is hij een ander mens geworden, niet langer een massamoordenaar. Dat vind ik een mooie visie op de macht van de verbeelding, de literatuur.'

Beeld Lebrecht Music & Arts/HH

6. Stad: Bombay in de jaren vijftig

'Het is erg gemakkelijk om de stad waarin je jong was te romantiseren. In ben geboren in 1947, dus de jaren vijftig waren de jaren van mijn jeugd. Ik herinner me die periode als heel gelukkig en Bombay als een verbazingwekkende stad waar volstrekt geen sprake was van sektarische spanningen.

'In 1947 was de voormalige Britse kolonie India uiteengevallen in twee landen, India en Pakistan, er hadden massaslachtingen plaatsgevonden tussen moslims en hindoes, maar in Bombay was niets gebeurd. In de omgeving waar ik woonde, had je joden, christenen, hindoes, moslims, sikhs en jaïnisten, en iedereen woonde vredig naast elkaar.

'We vierden elkaars feesten. Als het Kerstmis was, zongen we kerstliedjes, met Divali lieten we lichtjes branden, met Eid, het islamitische offerfeest, kregen ook niet-moslimkinderen geld en nieuwe kleren, zoals de traditie wil.

'Een van de grote festivals in Bombay is ter ere van de olifantsgod Ganesh: Ganpati. Dan slepen mensen gipsen poppen die Ganesh voorstellen naar het Chowpattystrand en gooien ze in zee. In de jaren vijftig was dat een feest voor iedereen.

'Nu is het geheel gepolitiseerd en gebruiken de rechts-nationalistische hindoepartijen het als machtsvertoon. Kinderen kunnen die dag maar beter binnen blijven, kinderen van andere religies al helemaal.

'Waar Bombay in mijn jeugd, en tot en met de jaren tachtig, een uitgesproken tolerante stad was, bestaan er nu grote spanningen tussen de bevolkingsgroepen, die regelmatig tot geweldsuitbarstingen leiden.

'Voor mij betekent het dat ik niet meer 'naar huis' kan. Thuis is niet alleen een plaats, maar ook een tijd.'

Beeld getty

7. Schilderij: René Magritte - Golconda (1953)

'In de tijd der vreemdheden die ik in mijn roman beschrijf, merkt tuinman Geronimo op een gegeven moment dat zijn voeten de grond niet meer raken. Gaandeweg overkomt steeds meer mensen en hun huisdieren hetzelfde. Dit gegeven is gebaseerd op een van mijn favoriete schilderijen: Golconda van René Magritte.

'Op dit schilderij zie je een huizenrij, een blauwe lucht en tientallen mannen met bolhoeden die in de lucht zweven. Toen ik het schilderij voor het eerst zag, was mijn associatie: it's raining men. Maar er is een groep kunstcritici die meent dat er geen enkele reden is om aan te nemen dat de mannen bewegen, terwijl een derde school stelt dat de mannen juist opstijgen, leviteren. Dat vond ik een inspirerende gedachte.

'De titel heeft, in de beste surrealistische traditie, niets met het schilderij te maken. Golkonda was een koninkrijk in Zuid-India in de vijftiende eeuw. Het werd beroemd om zijn enorme welvaart, zodat Golkonda een synoniem werd van rijkdom. Wat dat met honderd mannen met een bolhoed te maken heeft? Niets, de naam sticht alleen verwarring.'

Beeld René Magritte - Golconda (1953)/Pictoright

8. Muziek: De opera's van Mozart en Verdi

'Ik houd heel erg van de grandeur die de opera kenmerkt, dus noem ik diverse opera's en aria's in mijn boek. Al jaren ben ik van plan een essay over de opera schrijven dat The Chick Always Dies zal heten. Het is opmerkelijk in hoeveel opera's het vrouwelijke hoofdpersonage sterft: La Traviata, Tosca, Aida... Alsof deze schitterende figuren die het theater in vuur en vlam zetten, daarvoor aan het eind de rekening moeten betalen.

'Met name de opera's van Mozart en Verdi vind ik ongelooflijk. Opera toont ons de menselijke emotie op zo'n ongelooflijk grote schaal. Ik zie een aantal van mijn boeken, inclusief Twee jaar acht maanden en achtentwintig nachten, ook als een soort opera's. In die boeken probeer ik bewust de grandioze gebaren te maken die de opera zo typeren.

'Tot mijn grote eer en genoegen is een van mijn boeken, Haroen en de zee van verhalen, tot een opera bewerkt door de New York City Opera. Een tweede, Shalimar de clown, wordt op dit moment tot opera bewerkt door de Opera Theatre of Saint Louis. Kort geleden nog werd ik benaderd door iemand met operaplannen voor De duivelsverzen. Je hoeft niet langer dan twee minuten na te denken om te weten dat die er nooit zal komen.

'Omgekeerd kruipen er ook voortdurend operaverwijzingen in mijn boeken. In De duivelsverzen zit bijvoorbeeld een uitgebreid fragment dat is gebaseerd op de aria 'L'amour est un oiseau rebelle' oftewel 'Habanera' uit Carmen, met als sleutelzin: 'Als jij niet van me houdt, houd ik toch van jou. En als ik van jou houd, pas dan maar op!'

Twee jaar acht maanden en achtentwintig nachten. Vertaald uit het Engels door Karina van Santen en Martine Vosmaer. Atlas Contact; 368 pagina's; euro 24,99.


Nieuw! Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden