Een maatje minder, graag

De droomopdracht voor iedere architect: de machtscentrale van het herenigde Duitsland bouwen. Maar ontwerper Axel Schultes kon het nooit helemaal goed doen - sinds de nazi-tijd vormen macht en architectuur een zeer beladen combinatie....

door Philippe Remarque

DE NIEUWE werkkamer van de kanselier ligt op de zevende verdieping. Hij telt 148 vierkante meter en biedt een majestueuze blik over het Tiergarten-park en de Rijksdag. Toch maakt de ruimte een enigszins benauwde indruk. Waarom is het golvende plafond op sommige plaatsen maar 2 meter 70 hoog?

Architect Axel Schultes legt uit: 'Juist in dit huis wilden we geen pompeuze ruimten creëren. Dit ontwerp voorkomt een overdreven verheffing van het ambt.' De kanselier van het herenigde Duitsland, met 82 miljoen inwoners het machtigste land van Europa, moet bescheiden blijven. Mocht hij het toch hoog in de bol krijgen, zoals eerdere Duitse heersers in Berlijn, dan wijst het lage plafond hem zijn plaats.

Zoiets kan alleen een Duitse architect bedenken. En nog is zijn werk niet bescheiden genoeg. Tijdens de rondleiding door het gebouw is Axel Schultes voortdurend bezig zich te rechtvaardigen. Want in Berlijn vinden ze het nieuwe, 465 miljoen mark kostende Kanzleramt megalomaan.

Natuurlijk is het voor een architect een droomopdracht: de machtscentrale van het nieuwe Duitsland te bouwen, een gebouw dat alleen al door de televisiebeelden over de hele wereld symbool zal staan voor Duitse politieke beslissingen. Maar helemaal goed doen kon Schultes het nooit.

De wisselwerking tussen architectuur en macht is uiterst beladen in Duitsland. En zeker in Berlijn. De keizer hield er parades voor grote gebouwen. Hitlers architect Speer bouwde er niet alleen een imponerende kanselarij voor de Führer, maar ontwierp een nog veel megalomaner regeringscentrum voor de wereldhoofdstad Germania. In de koepel van de 'grote hal' zou de Sint Pieter zeventien keer passen.

Het naoorlogse West-Duitsland was daarom allergisch voor monumentale architectuur. In het provinciale Bonn, dat symbool stond voor de bescheidenheid van de nieuwe democratie, was bombast uit den boze. Het Kanzleramt was een saai gebouw van niet meer dan twee etages, verscholen in een park. Bondskanselier Schmidt, de eerste bewoner, vergeleek het met een 'Rheinische sparkasse', een bankgebouw in de provincie.

De dagen dat de macht in Duitsland zich kon verbergen, zijn voorbij. In het nieuwe Kanzleramt torent de regering in een kubus hoog boven het volk uit. Axel Schultes en zijn partner Charlotte Frank hebben wel geprobeerd speels en luchtig te blijven. Ze bouwden immers voor een democratisch gekozen kanselier. Het gebouw drukt in steen het aarzelende begin van de Berlijnse republiek uit: Duitsland wil zich weer laten zien in de wereld, maar gaat nog steeds enigszins verlegen om met de eigen macht.

Dat blijkt wel uit de afkeer die alleen al het formaat van het nieuwe gebouw opwekt. Een terrasgesprek tussen twee Berlijners: 'Het is een enorm en protserig gebouw, en dat ook nog precies op de plaats waar Speer zijn grote hal wilde bouwen', zegt de een. 'Als je macht bezit, kun je dat juist beter niet tonen', vindt de ander.

Ontzettend bang zijn de Duitsers dat het buitenland dit gebouw zal interpreteren als een uitdrukking van nieuwe Duitse heersersfantasieën. Toen het hoogste punt werd bereikt, wijdde de eerste bewoner, bondskanselier Schröder, vrijwel zijn gehele toespraak aan het thema: 'Iedere bewering dat het gebouw een drang naar nieuw-Duitse grootheidswaan zou uitdrukken, doet de architecten bitter onrecht. Het gebouw symboliseert niet alleen de regeringsmacht, maar ook openheid, transparantie en toegankelijkheid', zei Schröder voor hij met de bouwvakkers het schnapps-glaasje hief.

Maar naast de officiële verdediging laat de kanselier voortdurend merken dat het gebouw ook hem te groot is. 'Als ik erbij was geweest toen het werd gepland, had ik meneer Schultes, wiens werk ik zeer bewonder, gezegd: Heeft u het niet een beetje kleiner?', zei hij in een interview. Om zich nog meer te distantiëren van het gebouw, heeft hij al een paar keer gezegd dat het 'voor een andere maat politicus is gepland'.

Daarmee doelt hij natuurlijk op de dikke Helmut Kohl, die als geen ander zijn stempel heeft gedrukt op het nieuwe Kanzleramt. Het komt door diens ingrijpen dat het gebouw nu als een eenzame en ongenaakbare sfinx in de bocht van de Spree ligt. Architect Schultes wilde dat de kanselarij deel uitmaakte van zijn 'Band des Bundes': een rij nieuwe regerings- en parlementsgebouwen die dwars door de vroegere Muur Oost- en West-Berlijn verbindt, en een letterlijke streep zet door de megalomane noord-zuid-as die Speer hier had gepland.

Kohl had een concreter idee van symboliek. Hij wilde, zo vertelt Schultes steeds weer, dat het Kanzleramt los van de gebouwenrij tegenover de Rijksdag kwam te staan: 'Hij haalde het gebouw eruit en maakte het hoger.' Voor het geplande burgerforum, een piazza voor het volk tussen kanselarij en parlementsgebouw, kwam geen geld. 'Zo is het gebouw wat het nooit had mogen worden: een solitair', zegt de architect.

Met veel passie bekommerde Kohl zich om details, tot en met de muurbekleding toe. Het Kanzler amt moest een 'visitekaartje' van Duitsland worden. Het ontwerp straalt volgens hem 'zelfvertrouwen, bescheidenheid en waardigheid' uit. Schultes had veel conflicten met Kohl. Pas diens opvolger Schröder stemde in met speelse elementen die Kohl 'onwaardig' vond, zoals de bomen bovenop de zuilen.

De entree, tussen de twee lange armen van het gebouw, is indrukwekkend. De Britse koningin of de Franse president zie je er zo langs de erewacht naar binnen schrijden. Geheel in de traditie van de grote staatsgebouwen heet dit de 'Ehrenhof'. 'Maar dat vinden wij niet zo'n prettig woord', zegt Charlotte Frank tijdens de rondleiding.

De architecten wilden 'het officiële karakter van de ingang breken'. Dat doen ze vooral met raar gevormde, 'pathosverminderende' zuilen, die voor en achter het gebouw willekeurig uit de grond lijken te schieten en corresponderen met de spectaculair golvende vormen van de gevel. De ontwerpster van de belichting liet al weten dat ze bij de zuilen in geen geval zal teruggrijpen op de schijnwerpers van onderaf waarmee de nazi's imponeerden. De mensen zouden eens gaan denken.

Binnenin is het gebouw modern ingericht, met groen-metallic lak en warm beukenhout. Als zeer geslaagd zien de critici de zogeheten sky-lobby: een enorme trap in het midden van de centrale kubus, die ter hoogte van de kanselier een soort Grieks amfitheater vormt. Schultes vindt dit de belangrijkste ruimte, die 'een gevoel van openheid uitstraalt'. Hier kunnen informele besprekingen of onverwachte verklaringen voor de pers plaatsvinden: waar de Britse premier voor de deur van Downing Street 10 moet gaan staan, heeft zijn Duitse collega voortaan een podium dat past bij het mediatijdperk en door de grote glaswanden in de lucht lijkt te zweven.

Aan de achterkant heeft het Kanzleramt een groot balkon, waar volgens Schultes 'feesten bij kaarslicht' kunnen worden gehouden. Met uitzicht op de tuin, waarin paden zich tussen heuvels slingeren. Een brug over de Spree brengt de kanselier naar een klein park, met achterin een landplaats voor zijn helikopter.

Schultes wilde een zonnige villa met mediterrane flair. Maar Der Spiegel spreekt van 'een blok aan het been van de Berlijnse republiek' en architectuursocioloog Werner Sewing noemt de kanselarij mislukt door de lange, verkeerd geproportioneerde zijmuren.

De mensen die er moeten werken, zijn niet blij. 'Het gebouw heeft iets Aziatisch, het staat helemaal alleen in een vlakte. In Parijs staan de regeringsgebouwen midden in de stad. Hier moet je twintig minuten lopen voor je enig leven tegenkomt', zegt Brigitte Sauzay, een Française die de kanselier adviseert.

Even naar een van de restaurants aan de Gendarmenmarkt lopen, zoals kanselier Schröder nu nog zo graag doet, is er niet meer bij. Ook de baas zelf verlaat daarom met enige tegenzin zijn provisorische ambtszetel in het centrum van Berlijn. In de pers verschijnen denigrerende opmerkingen van hem over zijn nieuwe werkkamer. Schröder weet nog niet of hij de ambtswoning op de achtste verdieping van het nieuwe gebouw zal betrekken, of liever blijft slapen in zijn negentiende-eeuwse dienstvilla in Dahlem.

Andere medewerkers van de kanselarij klagen dat hun werkkamers te klein zijn. Hier zijn de architecten rigoreus democratisch geweest: iedere ambtenaar heeft een precies even grote kamer, en iedereen kijkt uit op een van de dertien wintertuinen, waar reeds enkele schuchtere boompjes groeien.

Maar dat zal ongetwijfeld wennen, net als de omvang van het gebouw. Voorstanders van Schultes' ontwerp voeren aan dat de komende jaren rond het gebouw bomen groeien, en honderd meter verderop het grootste treinstation van Europa verrijst, waar omheen zich een nieuwe wijk zal ontwikkelen. De kanselarij past dan beter in zijn omgeving.

In Duitsland zet het weekblad Stern ter gelegenheid van de inwijding portretten van Bismarck, Hitler en Schröder met hun kanselarijen op de omslag: 'Macht en grootheidswaan. Schröders zware erfenis in Berlijn.' Maar in het buitenland lijken ze zich minder zorgen te maken. 'Built democracy' noemden volgens Schultes bezoekende collega's zijn gebouw. Brian Ladd, de Amerikaanse professor die een lezenswaardige studie over de symboliek van gebouwen in Berlijn heeft geschreven, 'heeft bijna medelijden' met de Duitsers. 'Bij de woorden Berlijn en kanselarij denkt iedereen aan Speer. Wat ze ook bouwen, het wordt altijd met een scheef oog bekeken.' Ladd vindt het formaat wel passen. 'Het is een groot land met een grote regering. Moeten ze dat dan verbergen?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden