Analyse

Eén maand Brexit: ‘Dat papiertje moet wel klaarliggen als de boot in Engeland afmeert’

Een maand is de Brexit nu van kracht. Aan de grens met het Verenigd Koninkrijk is duidelijk wat veranderd. Al is het maar dat aan Engelse zijde honderden mensen ’s nachts EU-exportbrieven zitten in te tikken. En de zorgen nemen rap toe.

Een vrachtwagen is maandag op weg naar de Stena Hollandica. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant
Een vrachtwagen is maandag op weg naar de Stena Hollandica.Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Arjan Teeuwen van Teeuwen Flowers durfde het als een van de eersten aan, op maandag 4 januari. Hij had zijn lading bloemen keurig aangemeld bij Portbase, het systeem van de Rotterdamse haven voor zendingen naar landen buiten de EU. Vooruit, het tonnage klopte niet en de herkomst van sommige bloemen moest duidelijker omschreven, maar dat was snel opgelost. Zijn douaneagent meldde de zending ondertussen aan bij de Britse douane, en alle vinkjes stonden op groen.

‘De bedoeling is dan dat je papieren klaarliggen als de boot met je lading in Engeland aanmeert’, zegt Teeuwen. ‘Maar toen mijn chauffeur van de boot afreed, wist de Britse douane van niks.’

De Brexit: hij is wellicht wat ondergesneeuwd tussen het Amerikaanse verkiezingsgeweld en de Nederlandse avondklokrellen. De gevreesde catastrofale files bij de havens zijn tot zover ook uitgebleven. Maar steeds donkerder wolken pakken zich samen boven het economisch verkeer over de Noordzee. Een maand na het eind van de vrije handel tussen de EU en het Verenigd Koninkrijk wordt langzaam duidelijk dat de Britse voorbereidingen op de Brexit zo robuust zijn als een kaartenhuis.

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

Handmatig intikken

Het feit dat Teeuwens papierwerk er aan de Britse kant niet uitfloepte, had vermoedelijk een simpele oorzaak: de douanesystemen van de verschillende EU-landen en die van de Britse havens communiceren volstrekt niet met elkaar. Dat geldt ook voor de systemen die gezondheidsdata over en keuringen van planten, bloemen, fruit, groente en dierlijke producten opslaan. Dat betekent dat honderden mensen in kantoren bij Britse havens elke nacht handmatig EU-exportformulieren zitten over te tikken in Britse computers, voordat schepen de ochtend erop aanmeren.

Kennelijk ging dat bij Teeuwen mis. En vervolgens sta je daar, met een lading bederfelijke bloemen in een haven waar niemand ooit van jou of je zending heeft gehoord. Hoe nu verder? ‘Een hele hoop gaat goed’, zegt Teeuwen. ‘Maar áls het misgaat, dan is volstrekt onduidelijk waar je moet zijn om het op te lossen. Uiteindelijk heeft het twintig uur geduurd voordat ik verder kon rijden.’

Logistiek kan worden samengevat als de belofte dat een lading op de afgesproken tijd op de juiste plek in goede conditie aankomt. Dan is deze onzekerheid dodelijk. De lijst met potentiële problemen is lang: systemen die volstrekt niet met elkaar communiceren. Ernstige personeelstekorten. Een gebrek aan kennis bij met name kleinere bedrijven, die vaak voor het eerst zakendoen met een land buiten de EU. Over de razend ingewikkelde veterinaire-, fytosanitaire-, Cites-, oorsprongs- en andere productspecifieke regels en vergunningen (zie inzet).

EXPORTCONTROLES SINDS 1 JANUARI

Fytosanitaire regels bij de export gaan over ziekten, plagen, luizen en schimmels die op planten en voedsel kunnen zitten. Cites gaat over regelgeving voor bedreigde plant- en diersoorten. Daar vallen Siberische tijgers onder, maar ook orchideeën en vele cactussoorten. Groot-Brittannië voert de controles stapsgewijs in. De plantensector bijvoorbeeld moet al aan fytosanitaire regels voldoen. Bloemen volgen op 1 april.

Die oorsprongsregels, bijvoorbeeld: er is in de handelsdeal van 24 december afgesproken dat er geen importtarieven komen op producten met Europese oorsprong bestemd voor het Verenigd Koninkrijk en andersom. Maar oorsprong is iets anders dan herkomst.

Als een timmerman in Nederland een kastje maakt van Braziliaans hout, is dat kastje van oorsprong Europees. Maar wat als het hout komt in de vorm van in Brazilië op maat gezaagde planken? Is het kastje dan volgens de regels Braziliaans, hoewel bewerkt in Nederland? Dat moet de timmerman nu uitzoeken voordat hij zijn kastje het naar een klant in het Verenigd Koninkrijk kan verschepen. Als hij een tafel wil maken, gelden weer andere regels.

‘Die handelsdeal wordt vaak neergezet, vooral door de Britse premier Johnson maar ook door EU-functionarissen, als een voortzetting van de vrijhandel’, zegt Martijn Schippers, douaneadviseur bij financieel dienstverlener EY en universitair docent douanerecht aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. ‘Dat is het helemaal niet. Er is afgesproken dat er geen invoerheffing wordt ingesteld op handel tussen de EU en het Verenigd Koninkrijk. Maar er treedt wel een enorm stelsel regels, vergunningen en procedures in werking.’

Opleggers staan maandag geparkeerd op het afgesloten terrein van rederij Stena Line bij Hoek van Holland. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant
Opleggers staan maandag geparkeerd op het afgesloten terrein van rederij Stena Line bij Hoek van Holland.Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Schade komt nog

Dat de schade tot nu toe meevalt, is deels te verklaren door een degelijke voorbereiding aan Nederlandse zijde. Maar deels ook door tijdelijke meevallers. Het vrachtvolume tussen het Verenigd Koninkrijk en de EU is nu 38 procent lager dan vorig jaar rond deze tijd, meldt vrachtdataverzamelaar Transporeon. Tussen Nederland en het Verenigd Koninkrijk is het vrachtvolume zo’n 30 procent lager dan normaal.

Dat is deels het gevolg van de coronacrisis. Maar het komt ook doordat veel Europese bedrijven en ondernemers in november en december enorme voorraden hebben aangelegd in het Verenigd Koninkrijk. En andersom. Daardoor kunnen ze nu de kat nog even uit de boom kijken.

Bovendien voert Groot-Brittannië de hierboven genoemde lijst aan controles voor specifieke producten - veterinair, fytosanitair, Cites, etc. - gefaseerd in. Zelfs delen van de douaneaangifte mogen tot 1 juli worden opengelaten, maar moeten dan wel met terugwerkende kracht alsnog worden ingevuld. Dat wordt nog wat.

Want nu al signaleert exportbranchevereniging Evofenedex dat zo’n 40 procent van vrachtwagens die zich melden bij de veerboten in Rotterdam en IJmuiden ‘iets’ niet op orde heeft. Voor het overgrote deel zijn dat kleine problemen die ter plekke kunnen worden opgelost. Maar dat kan alleen omdat de volumes zo laag zijn: de chauffeur kan op de rotonde voor de terminal even zijn baas bellen voor wat informatie, zonder dat er een verkeersopstopping ontstaat.

‘Maar wij houden ons hart vast als straks de volumes en regels toenemen,’ zegt Ellen Timmer, woordvoerder van Evofenedex. ‘Dan kan er toch een sneeuwbaleffect optreden waardoor we hier ook forse problemen krijgen.’

Hoe dat eruit kan gaan zien, wordt de afgelopen weken in het Verenigd Koninkrijk steeds duidelijker. Want de EU heeft wél alle douane- en productspecifieke regels volledig en vanaf 1 januari ingevoerd voor Britse exporten.

Gevolg: de Britse varkensindustrie klaagde vorige week dat ze met een overschot van 100 duizend varkens zitten omdat de export met 75 procent is teruggevallen. Enerzijds doordat EU-regels die export moeilijk en kostbaar maken, anderzijds omdat Europese producenten relatief makkelijk (vanuit Brits perspectief bezien), en dus goedkoper, hun varkens in het Verenigd Koninkrijk kunnen verkopen. Noord-Ierse supermarkten kampten al met halflege schappen, met name wat betreft versproducten.

De Stena Hollandica vertrekt maandag in de mist vanuit Hoek van Holland naar Harwich, met vrachtwagens aan dek. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant
De Stena Hollandica vertrekt maandag in de mist vanuit Hoek van Holland naar Harwich, met vrachtwagens aan dek.Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Douanemedewerkers te weinig

Teeuwen, de plantenexporteur die op 4 januari twintig uur stilstond, werd een week later opnieuw door het noodlot getroffen. Bij aankomst van een van zijn vrachtwagens selecteerde de Britse douane die voor een willekeurige controle. Kan gebeuren. Alleen: douaniers moeten zo’n controle met minimaal vier mensen uitvoeren, zegt Teeuwen. ‘Voor als er een illegaal met een mes uit de laadruimte springt, of zo. Oudere douaniers deden daar nooit zo moeilijk over, maar dit was een nieuwe jongen.’

En helaas: die vier mensen waren niet voor handen om zeven uur ‘s avonds. De chauffeur moest wachten tot de ochtendploeg. Een vrachtwagen mag door zo’n controle niet langer dan vier uur worden opgehouden. Maar dat wist de chauffeur niet. De nieuwe douanier kennelijk ook niet.

Het voorval voorspelt weinig goeds voor de toekomst. De Britten komen namelijk tienduizenden douanemedewerkers tekort. Maar liefst 50 duizend zouden er worden gerekruteerd om de geschatte 200 miljoen extra douaneformulieren te verwerken die de Brexit jaarlijks oplevert. Volgens de Financial Times zijn er slechts 2.500 geworven.

Ondertussen neemt zowel het handelsvolume als de regeldruk de komende maanden verder toe, dat alles nog altijd gehinderd door de coronacrisis, voordat op 1 juli de zogeheten ‘afkoelperiode’ afloopt en het volle stelsel aan regels ook aan Britse kant wordt ingevoerd. Het kan nog weleens behoorlijk zweten worden, deze zomer.

Lees meer over de gevolgen van de Brexit

Verslaggever Remco Andersen brengt voor en na 1 januari in kaart hoe in Nederland de grens met Groot-Brittannië tot stand komt. Voorgaande afleveringen:

Bij de NVWA namen ze honderd extra dierenartsen aan om Britse veterinaire producten te keuren. ‘Hoeveel zendingen tot nu toe correct zijn aangemeld? Nul.

Plantenexporteur Royal Lemkes testte in het geheim de Brexit met de Britten. ‘Dat komt wel goed.’

Rampenplan Rijkswaterstaat moet verkeerschaos rond Rotterdamse haven voorkomen

Bloemen- en groentenhandelaren worden noodgedwongen Brexit-proefkonijn

Hamsteren in het groot: Nederlandse bedrijven verschepen massaal spullen naar Verenigd Koninkrijk vóór 1 januari

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden