Een lieve lust

Het erotisch werk van Picasso zou een afspiegeling zijn van zijn zwarte kant. Duiden op iets verbodens. Maar het overzicht in museum Jeu de Paume toont niets dan levenslust....

Voor het eerst is, bijna dertig jaar na zijn overlijden, een alles omvattende tentoonstelling gewijd aan het erotisch universum van Picasso. Het is samengevat in een overweldigend overzicht van ruim driehonderd werken uit zijn lange leven; van losse schetsen en tekeningen tot aquarellen, schilderijen, beelden en keramiek, met af en toe in een vitrine een tekstkrabbeltje of een snel schetsje, soms op een bladzijde van een kasboek getekend of op het schutblad van een roman.

Het overzicht biedt alles wat het onderwerp met zich meebrengt, Picasso heeft als geen ander studie van het liefdesspel gemaakt; het gaat van schroomvallige verkenningen van de vrouwelijkheid tot pure wellust, van liefdevolle tederheid tot ongeremde geilheid. De schilder heeft zijn leven lang zijn seksualiteit bestudeerd en, toen de drift doofde, het verlangen ernaar, en daar trouw verslag van gedaan met alle middelen die hem ten dienste stonden.

En zo wordt in alle zalen van het museum Jeu de Paume in Parijs gezoend, gevoosd, gevreeën, gestreeld, omarmd, omhelsd, gelikt, gezogen, gepakt, gekneed, gevingerd en gerukt, besprongen en bestegen dat het een lieve lust is, in alle mogelijke houdingen en standen, in en uit de kleren, door jongens met meisjes en mannen met vrouwen en door meisjes met elkaar. Soms kijkt een poes nieuwsgierig toe, gelokt door de liefdesgeuren en -geluiden, en heel vaak, en heel aandachtig, de schilder zelf, verborgen in de coulissen, weggedoken in het struikgewas of loerend door een vensterraam - als hij al niet zelf een van de participanten was.

De bezoekers nemen er de tijd voor. Het is zaterdagmorgen en vroeg, maar het is druk in het museum. Al gauw staat voor elk werk een rij. Ze willen er met hun neus bovenop staan, elk tafereel vertelt zijn eigen verhaal, en het met alle aandacht tot zich nemen. Vaak wordt een bril afgenomen, opgepoetst, weer opgezet en het werk opnieuw bestudeerd. Er wordt veel, maar zachtjes, met elkaar gepraat. Het is een wereld van herkenning, maar te intiem voor een vreemd oor. Geen mens gaat het wat aan hoe wij het doen, en hoe het liefst, welke grenzen we verkennen of overschrijden en wat onze fantasieën zijn, daar praten we niet met anderen over.

Het is een algemene norm, die zelden wordt overschreden, en hier in gefluister wordt bezworen. Hij geldt alleen niet voor Picasso. Alles wat hij dacht en wilde, zag en deed met zijn vrouwen, maîtresses en modellen, en waar hij later toen hij een oude man geworden was weer van droomde, vinden we hier in zijn werk terug. Zo kunnen we het zien althans, een erotisch universum als een dagboek van een liefdesleven. Maar natuurlijk is er meer aan de hand, lopen fictie en non-fictie door elkaar, en gaat het niet om een geobsedeerd zelfportret, maar om een visie op de seksualiteit. Je kunt het zelfs als een uiting daarvan zien, als een bezwering van de sterfelijkheid.

De catalogus is vormgegeven als een gesloten boek, met een sleutelgat dat een steelse blik biedt - in een paar streken geschetst, een driehoek voor de dijen met een gewelfd lijntje ertussen - op de venusheuvel, en we zijn direct waar we wezen moeten, bij de obsesssie, het grote verlangen, de oerdrift, maar de kunsthistorie is voorzichtig en beteugelt alle hartstocht, en heeft in een bijna medicinale nauwkeurigheid het schetsje, de kut, de vulva, de venusheuvel, de schede, 'fragment de corps de femme' genoemd - als om aan te geven dat hier sprake is van kunst en wetenschap en niet van porno.

In Picasso's erotisch werk wordt wel de zwarte kant van de schilder gezien en, onheilspellender nog, 'de duistere kant van Andalusië'. In de catalogus wordt even het beeld opgeroepen van de kunstenaar als crimineel, iemand die buiten de wet staat, een perverseling en erotomaan, en wordt hij vergeleken met Casanova en De Sade, met Henry Miller en Apollinaire. Vroeger zou zo'n tenstoonstelling al gauw verboden zijn en alleen in absolute beslotenheid te aanschouwen.

Picasso (1881-1973) was zijn leven lang door het onderwerp gevangen, en natuurlijk niet alleen als schilder. Zijn erotisch werk vormt ook geen geheim parallel oeuvre. Het was bekend, en in delen ook al eerder vertoond, alleen nooit in zo'n omvang. Het thema loopt door alle perioden en stijlen van zijn schilderleven heen, niet als een donkere kant, maar als een deel van zijn leven, een ontrafeling van een hartstocht, een nauwgezette studie naar de chemie van de lust.

Er is een heel persoonlijke lijn in te vinden, en een universeel herkenbare, die nog intrigerender is omdat het overzicht chronologisch is opgebouwd. Je ziet zijn seksualiteit ontwaken, losbarsten en weer doven en tot een terugblik worden waarin hij geen deelnemer meer is, maar de voyeur van zijn herinneringen. Het overzicht begint bij de jongeman, die de seksualiteit en het geheim van de liefde in de bordelen van Barcelona ontdekt, die later de vrouwen en de liefde leert kennen en het liefdesspel zelf, en daar alle variaties in ontdekt en uitprobeert. Je kunt in de gelaatstrekken van zijn figuren Picasso zelf terugvinden, zijn vrouwen, maitresses en modellen, maar dat is maar één aspect van het gebodene, meer een leukigheidje, een spel, en niet de essentie.

Af en toe zit er een voorstelling tussen die een eigen verhaal vertelt, van een meisje dat zich geneert dat er iets met haar gedaan wordt waar ze nooit van had kunnen dromen en beschroomd de handen voor de ogen slaat, maar die het tegelijk wel lekker laat gebeuren. Le Maquereau (De Makreel) toont een naakte vrouw, die een vishaak met een vis aan haar vagina heeft hangen. Beet! Maar wie heeft wie beet, en wie heeft wat gevangen, want 'maquereau' betekent niet alleen makreel maar ook pooier. Zo is er nog een klein schetsje van een alleen tot een likkende tong geworden oude geilaard en een jong meisje, met achter hen een oud wijf dat jaloerse blikken uitspuugt maar in haar handen een zak vol geld draagt. En een even merkwaardig tekeningetje (Couple et vieille femme nus) van een paar dat net de liefde heeft bedreven. Hij ligt verzaligd achterover op bed, zij borstelt zittend op de rand haar haar, aan hun voeten dweilt een naakt oud mens met verlepte borsten de vloer.

Het zijn uitzonderingen, commentaren, die los staan van het eigenlijke erotische werk, dat een continu onderzoek is, 'zorgvuldig gedocumenteerd' zou je bijna zeggen, naar het mysterie van de liefde en de oerdrift van de paringsdaad, waarin Picasso deelnemer en toeschouwer tegelijk is, veroveraar en veroverde, waarin tederheid en ongeremde hartstocht elkaar doorlopend afwisselen, pijn en genot.

Heel vaak, vanaf het begin tot in zijn laatste schetsen, beeldt hij zichzelf af als voyeur, de derde die nieuwsgierig toekijkt. Soms treedt hij uit een tafereel dat hij heeft opgezet terug, maakt zichzelf even tot toeschouwer, om te zien wat er gebeurt, om er - net als wat de toeschouwers in het Jeu de Paume nu doen - met zijn neus bovenop te staan. In het schilderij Scène érotique (1903) zien we hem op bed liggen, de handen ontspannen achter het hoofd gevouwen, terwijl een vrouw hem met de mond bevredigt. Die overgave is maar schijn, hij leunt niet achterover maar kijkt intens in de spiegel, en wil niets van het tafereel missen.

In veel meer werk zit dat aspect van voyeurisme, in schetsjes van een rokje dat opkruipt en eerst de ronding van een mooi kontje laat zien en dan meer, als het meisje beweegt, de schaamlippen en de vulva zelf, die hij, even aangezet met wat houtskool, tot een diepte van peilloos verlangen maakt.

Door het hele overzicht heen keren twee aspecten steeds terug: de geobsedeerde fascinatie naar de chemie van de lust, de daad zelf, de hartstocht - van het zoenen als een elkaar opvreten, wat ik ooit iemand plastisch kopkluiven heb horen noemen (Le Baiser, 1931), tot de ultieme bevrediging -, en tegelijk een even intense obsessie naar het raadsel van het vrouwelijke, de vrouwelijke seksualiteit en hartstocht.

Zijn leven lang heeft hij zichzelf en de vrouwen intens geobserveerd, bezeten van het geheim van het vrouwelijke; naar hoe zij zich gedragen in de liefde, naar hun ongeremdheid en vooral ook naar hoe ze zijn als ze zich onbespied wanen, onder elkaar verkeren, wat ze met elkaar doen, hoe ze plassen en hun water laten klateren, naar de volmaakte intimiteit van de vrouw als ze zichzelf bevredigt. Hij zit er met zijn potlood naast, volledig gefixeerd in hoe het in zijn werk gaat, tekent elk detail en laat het gezicht, als het zich vertrekt in extase, tenslotte bijna wegvloeien de ruimte in.

'Picasso érotique' is stout, geil, ondeugend, hot; zal voor sommige mensen schokkend en smerig zijn; zit vol onbekommerde humor en commentaar, is wild en hartstochtelijk en tegelijk teder en liefdevol, beschermend en behoedend - in een koesterende arm die zich zacht om een schouder legt, een hand die zich liefdevol om een hoofd vlijt, een Minotaurus die zijn woeste kop knuffelend in de blote hals van een vrouw drukt.

Hij leent voor zijn taferelen uit de oudheid en de bijbel, van Ingres en Rembrandt, van de muurschilderingen in Pompeï, en in zijn jonge jaren van Munch, Toulouse-Lautrec en Beards ley, maar gaat bovenal te rade in zijn eigen leven, als de observant van zijn passie, eeuwig gevangen in de ontleding van de daad.

Hij heeft er alle aspecten van bestudeerd tot - in het mooie Sculpteur et son modèle avec sa tête sculptée du modèle, van hemzelf op vijftigjarige leeftijd en zijn jonge maitresse Marie-Thérèse Walter - de peilloze melancholie van de postcoïtus toe, waarin de hartstocht gestorven is, het vuur geblust, het gevoel van samenvloeien en in elkaar opgaan is weggevloeid en alles zo leeg is als het leven maar kan zijn en alleen de ogen van het paar de diepte weerspiegelen waarin ze verzonken zijn geweest.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden