Een leven als een film

Vandaag gaan De Van Waveren Tapes in première, een documentaire over de val van deftige Guido, op tape. Van der Aar: 'Ik wilde alles weten.'

Het regent, in 1996 op het Amsterdamse Waterlooplein, en Wim van der Aar, maniakaal verzamelaar van super 8- en 16-mm familiefilms, vijfduizend heeft-ie er al, twijfelt: wat moet hij met de doos geluidsbanden die hem voor 10 gulden door de handelaar wordt aangeboden? Hij heeft niet eens een bandrecorder.


Aan de andere kant: de titels op de hoezen intrigeren hem mateloos.


'Nel Odijk, commune zinnig.'


'Bea heel lang.'


'Ruzie ma over wijnflessen.'


Een psychiater die gesprekken met een cliënt heeft opgenomen, denkt Van der Aar, en gaat naar huis met een stuk geschiedenis van een ander - en geen idee wat hij ermee moet doen.


In verloren uren - Van der Aar maakte in die tijd videoclips voor Loïs Lane, Claw Boys Claw, Daryll Ann - speelt hij de banden af: opgenomen telefoongesprekken van een man met zijn moeder, zijn vriendin, zijn psycholoog. Hij vindt aanwijzingen dat de opnamen in de jaren zeventig zijn gemaakt.


Na een paar maanden valt er in een van de gesprekken een naam: Guido van Waveren. In de loop der jaren - 'Google bestond nog niet, ik moest voor alles naar het archief' - volgt meer informatie over Van Waverens familie: vader in de jaren dertig bloembollenkoning in Bennebroek, moeder de eerste vrouw die afstudeerde aan de Academie van Bouwkunst, een kwestie die speelde tijdens de Tweede Wereldoorlog.


Wist hij wat hij met het materiaal wilde? 'Ik zag een Nederlandse Heimat voor me, of iets in de sfeer van Buddenbrooks van Thomas Mann: een kroniek van een familie in verval.'


Het is anders gelopen: vandaag gaat De Van Waveren Tapes in première, een documentaire. De VPRO zette hem twee jaar geleden op dat spoor. 'Zelf was ik na al die jaren nog in het wilde weg aan het researchen. Ik filmde gesprekken met mensen die de familie hadden gekend. De kleinste details konden me boeien. Als Guido een fiets had gekocht, wilde ik weten welk merk en welk model het was geweest. Maar waarom ik iets met hem en zijn familie wilde doen - die vraag had ik mezelf nog nooit gesteld.'


Logisch eigenlijk: als regisseur van reclamefilms voor Albert Heijn, Beter Horen en Friesland Bank, had hij 'nul ervaring' met het maken van documentaires. Niettemin gaf de VPRO hem na één gesprek uitzendgarantie. Ze wilden de film bovendien in de bioscoop. Van der Aar: 'Ik ben naar het Filmfonds gestapt om te horen of het plan kans had op subsidie. Ze waren enthousiast, maar ik kreeg het dringende advies eerst een scenario te schrijven en een begeleider te zoeken.'


Het was filmmaker Peter Delpeut die hem richting gaf met de vraag: 'Wat wil je eigenlijk zeggen?' Van der Aar: 'Ik had nog steeds die familiegeschiedenis in mijn hoofd, hij vond dat ik op Guido moest focussen. Wie was die man? Hoe zag zijn leven eruit? Wat was zijn probleem? Waarom nam hij zijn telefoongesprekken op? '


Delpeut droeg hem op een premisse te formuleren: die ene zin die de boodschap van een film verwoordt. Het werd deze: 'Wie zich niet ontworstelt aan het ongeluk van zijn ouders, vindt zelf ook geen geluk.' Van der Aar: 'Toen ik die zin eenmaal had, kon ik een selectie uit alle geluidsbanden maken en had ik heel snel het verhaal.'


Hoe vervolgens Van der Aars liefde voor gevonden familiefilmpjes de documentaire werd ingefietst: zoekend naar beelden die de geluidsbanden zouden moeten ondersteunen, kwam hij met cameraman Jasper Wolf op het idee: 'We moeten in Guido's hoofd gaan zitten. Naar de wereld kijken zoals hij keek. Filmpjes maken waarvan het lijkt alsof hij ze zelf heeft gefilmd. Amateurfilmpjes, met bewegingsonscherpte, en een beetje een grove filmkorrel. Van zijn uitstapjes met de commune, zijn kamer, van de stad.'


Een jaar geleden hoorde hij dat Guido van Waveren in 2006 in Amsterdam is overleden, 62 jaar oud, dakloos. Zijn film, zegt van der Aar, voelt als een eerbetoon aan de man die hem zestien jaar lang heeft beziggehouden.


Hij weet het niet zeker, maar hij denkt dat Guido van Waveren het niet erg zou hebben gevonden: dat hij door een filmmaker aan de vergetelheid is onttrokken. 'Als ik vroeger naar een van de super-8-filmpjes uit mijn collectie keek, dacht ik wel eens: dat zou mijn verleden kunnen zijn. Zoals ik het vroeger met mijn eigen cameraatje heb vastgelegd. Ik heb er toen wel eens over gefantaseerd: wat zou het te gek zijn als ik mezelf op zo'n filmpje van een ander zou tegenkomen.'


Een trilogie over de familie Van Waveren zit nog steeds in zijn hoofd. Over de vorm heeft hij ook al nagedacht: 'Fictie.' Hij heeft de smaak van het filmen helemaal te pakken.


'Wie zich niet ontworstelt aan het ongeluk van zijn ouders, vindt zelf ook geen geluk.' Die zin was cruciaal voor 'maniakaal verzamelaar' en filmmaker Wim van der Aar om De Van Waveren Tapes te kunnen maken: 'Toen ik die zin eenmaal had, kon ik een selectie uit alle geluidsbanden maken, en had ik heel snel het verhaal.'

AMATEURAANBOD: WHITE TRASH IN AFRIKA

Zoals reclameman Erik Kessels gevonden amateurfoto's verzamelt en hergebruikt, zo verzamelt Wim van der Aar amateurfilms: 'Omdat het eerlijk en uniek materiaal is, en bovendien: omdat het een stuk sociale geschiedenis is.' Hij werd regelmatig benaderd door het geschiedenisprogramma Andere Tijden: of hij beeldmateriaal had. 'Maar dan worden je films alleen ter illustratie gebruikt. Ik laat liever een hele film zien.' Samen met Rommy Albers organiseert Van der Aar SuperM8, onder andere in het Filmmuseum. Op gezette tijden vertonen ze, rond een thema, amateurfilms gecombineerd met experimentele films.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden