Een leugenaar als man

EROS IS bitterzoet, schreef Sappho al. Eros is gemis, voegde dichteres Anne arson daaraan toe. Niet omdat liefde meestal eindigt in verlies, maar omdat het verlangen zelf een onoplosbare tegenstrijdigheid in zich draagt....

Die aloude paradox ligt ten grondslag aan het werk van de dichteres en classica Anne Carson. In haar schitterende essaybundel uit 1986, Eros the Bittersweet, schreef zij een ware filosofie van de liefde, losjes citerend uit de oud-Griekse literatuur.

Carsons derde poëziebundel, De schoonheid van de echtgenoot, kan gelezen worden als de praktijk van wat in de essays theoretisch aan de orde kwam.

Aan het woord is een vrouw, die vertelt over haar dramatisch verlopen huwelijk. Haar echtgenoot gokte, ging vreemd en stal bovendien haar ideeën en teksten: 'Hij verzon niet graag zelf het begin van een gedachte.' Daar komt bij dat hij altijd loog. Zijn excuus was dat de filosofie toch had aangetoond dat er geen verband tussen taal en werkelijkheid is, dus waarom zou je nog de waarheid spreken?

'Mijn man loog over alles// Verdiensten, vergaderingen, vriendinnen, de geboorteplaats van zijn ouders,/ de winkel waar hij zijn overhemden kocht, het spellen van zijn eigen naam./ Hij loog als het nergens voor nodig was./ Hij loog als het hem niet eens gelegen kwam.'

Dat de bedrogen echtgenote niettemin nog lang na de scheiding van haar man blijft houden, komt door zijn schoonheid. 'Schoonheid overtuigt', zegt ze, en: 'Schoonheid maakt van seks seks.'

Dat lijkt een moderne variant van Keats' bekende versregel: 'Beauty is truth, truth beauty', maar Keats is niet de enige naar wie Carson geregeld verwijst. Zij put ook uit het werk van Georges Bataille, Jane Austen, Samuel Beckett en vooral een aantal klassieke Griekse dichters.

De dichteres vertelde eens in een interview dat ze thuis twee bureaus heeft: een voor de poëzie en een tweede voor haar werk als hoogleraar klassieke talen. Soms belanden pagina's van het ene bureau op het andere, zodat er een haast vanzelfsprekende vermenging optreedt. Niet alleen de grenzen tussen deze activiteiten, maar ook die tussen de literaire genres zijn er voor Carson om overtreden te worden. De schoonheid van de echtgenoot staat vol dingen die doorgaans geen plaats krijgen in de poëzie. Historische gebeurtenissen, huiselijk gebabbel of ontboezemingen over seks: 'Big mystery. No one knew where to put their leg and to this day I'm not sure we got it right.' Nog ongebruikelijker is dat Carson in de 29 gedichten in deze bundel een min of meer coherent liefdesverhaal met een kop en een staart vertelt.

Hetzelfde gold voor haar vorige boek, De autobiografie van rood, over de liefde tussen twee jongens die geïnspireerd was op het verhaal van Herakles en Geryon. De bundel was in de Verenigde Staten een ongekend succes, maar deed onder critici de discussie ontstaan of dit verhaal niet beter gewoon in proza verteld had kunnen worden.

Een onzinnige kwestie, want voor Carsons springerige en gefragmenteerde verhalen is poëzie de ideale vorm. Bovendien kunnen de meeste gedichten goed op zichzelf staan. Neem het erotisch geladen gedicht waarin de vertelster en haar man, nog jong en gelukkig, samen gaan helpen bij het vertrappen van de druiven voor de wijn: 'Harde bolletjes natte rode satijn die onder je voeten ontploffen', en daarna: 'Voor mij is beffen de geur van oktober./ Ik heb het in herinnering als/ zwemmen in een snelle rivier want ik bewoog en bewoog en het was/ lastig bewegen waar om me heen/ alles bewoog.'

Prachtig is ook de passage over Demeter die haar dochter uit de onderwereld trachtte te lokken met 'de wereld in bloei/ verlokkingen lammeren kolen brem seks melk geld!'. Net als voor Demeters dochter zijn voor de personages van Carson liefde en dood maar nauwelijks te scheiden, omdat liefde gelijkstaat aan zelfverlies.

Hoewel dat natuurlijk niet de meest originele gedachte over Eros is, levert het hier wel mooie poëzie op, met het huwelijk als een chaotische veldslag waarbij vriend en vijand niet meer uit elkaar te houden zijn; 'Wat wij nodig hebben is een nieuw wachtwoord', fluistert de echtgenoot.

Carsons bundel is op verschillende niveaus te lezen: enerzijds als filosofisch getinte poëzie waarin het gaat over liefde, dood en literatuur, anderzijds als een eenvoudig verhaal van liefde als gemis: 'Mijn moeder/ was niet verbaasd// toen hij niet op de bruiloft verscheen/ en ze ontzag mijn gevoelens - op de manier/ van een mestvork/./ De bruidstaart (opgeborgen in de provisiekast) at ik zelf/ in de loop van de volgende maanden/ stukje bij beetje/ helemaal op/ terwijl ik in de woonkamer, 's avonds laat met alle lichten aan, kauwde./ Zijn telegram (de volgende dag) luidde/ Toe alsjeblieft niet huilen/ - meer niet./ Vier woorden voor één dollar.'

Gelukkig verscheen De schoonheid van de echtgenoot hier in een tweetalige editie. Daardoor is het voor de lezer mogelijk het origineel erbij te betrekken en zal hij kunnen constateren dat vertaalster Marijke Emeis een paar merkwaardige vrgissingen heeft begaan. Meteen al in het eerste gedicht bijvoorbeeld, waar het huwelijk 'a swaying place' wordt genoemd. Emeis vertaalt dat met 'wankelwip'. De vraag is waarom ze hiervoor een neologisme verzint, met zo'n alliteratie nog wel. Zij lijkt zelf ook dichtertje te willen spelen. Bovendien krijgt het woord door de 'wip' een seksuele connotatie, die in het origineel niet aanwezig is. In verband met de oorlogsthematiek van het gedicht is het ook belangrijk dat 'to sway' eveneens ook 'heersen' of 'regeren' kan betekenen, en ten slotte betekent 'to sway' niet wippen, maar eerder zwaaien of zwieren, wat wellicht naar de ondertitel van de bundel verwijst: 'een fictie-essay in 29 tango's'.

Die tango's klinken in eerste instantie wat al te dartel, maar de ondertitel is te begrijpen als je bedenkt dat de tango een dans is waarin een leider en een volger hun passen moeten improviseren. Dat levert een schouwspel op dat erg lijkt op deze poëzie: spontaan, sensueel en geraffineerd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden