Een leeg huis voor Giacometti Oprichting Giacometti-museum verzandt in intriges

De complete nalatenschap van de beeldhouwer Alberto Giacometti, zo'n zevenhonderd kunstwerken, bevindt zich sinds jaar en dag in een opslagplaats....

DE WINTER schemert in de Jardin des Tuileries in Parijs, de paleistuin van het Louvre. Het is zoeken omdat het brons meekleurt met de stakerige kastanjes. Maar eenmaal gevonden - pal naast een hokje om de bewakers warm te houden - staat daar onmiskenbaar een sculptuur van Giacometti. Ze is een meter of drie hoog, ze heet Grande Femme II, en ze heeft net als de meeste figuren van Alberto Giacometti (1901 - 1966) last van anorexia nervosa en grote voeten.

Op 9 december vorig jaar openden premier Jospin en minister Trautmann van Cultuur de moderne beeldentuin in de Tuilerieën. Behalve Grote Vrouw nummer twee zijn er onder meer twee Rodins, een Dubuffet en een Henry Moore te bekijken. Afgezien van haar eigen kwaliteiten heeft de Grote Vrouw nog iets bijzonders: ze is het enige kunstwerk uit Giacometti's persoonlijke collectie dat permanent voor het publiek toegankelijk is. Met die wetenschap in het achterhoofd ziet ze er nog wat kouwelijker en eenzamer uit, alleen midden op een grasveldje, haar rug gekeerd naar de lichtjes van de draaimolen achterin het park.

Etappe twee leidt naar de metrohalte Odéon aan de overkant van de Seine, aan de Boulevard St. Germain, en vandaar naar het Cour de Rohan, een pleintje van een begijnhof-achtige rust. Onder het balkon links is een voordeur met ernaast een bel en een verwassen plakkertje: Association Alberto et Annette Giacometti, staat erop.

In dat lege, stille huis herinnert alleen een verschoten affiche aan de kop van 'een clochard, vol stof, de haardos als een slagveld en in het gezicht de runen van oeroude wijsheid'. Zo beschreef de kunsthistoricus Jean Clay Giacometti ooit wat pathetisch. Mary Lisa Palmer, eind veertig, directrice van de Association, doet uit de doeken waarom de Giacometti-bewonderaars het tot nu toe alleen met Grote Vrouw II moeten doen.

Alberto Giacometti overleed kinderloos. Zijn bezit liet hij na aan zijn vrouw Annette, die in 1986 besloot dat de nalatenschap de basis moest worden van een Giacometti-museum. ''t Is een heel bijzondere collectie', zegt Palmer, die al sinds 1976 in dienst was van mevrouw Giacometti en jarenlang werkte aan een beredeneerde catalogus.

'Zevenhonderd werken uit alle perioden. Annette bewaarde alles. Jeugdwerk, heel veel tekeningen, cahiers, de grootste collectie schilderijen in de wereld, alle afgietsels, sculpturen, noem maar op.' De hele verzameling verblijft sinds jaar en dag in een opslagplaats.

De officiële waarde wordt geschat op meer dan 250 miljoen gulden. De weduwe-Giacometti kocht het huis in het Cour de Rohan van ex-minister van Buitenlandse Zaken Cheysson. Daar zou het kantoor van de stichting-Giacometti worden gehuisvest. De huidige 'association' is de juridische vorm van een stichting-in-oprichting, de beroemde fotografe Sabine Weiss is de voorzitster.

Toen Annette Giacometti in 1993 zelf overleed, werd Mary Lisa Palmer in een aanhangsel van het testament bestempeld tot 'moreel erfgenaam' van de collectie. Roland Dumas, advocaat van Annette, ex-minister van Buitenlandse Zaken, vooraanstaand socialist, werd benoemd tot executeur testamentair.

Maar een museum voor een van de belangrijkste beeldhouwers van deze eeuw was er toen nog steeds niet. Sterker, een jaar later werden er voor ruim dertien miljoen gulden werken uit de collectie geveild om de kosten - opslag, verzekering, inventarisatie, salarissen van Palmer en haar man - te bestrijden.

En nu, weer vier jaar verder, is er nog altijd geen museum en nog altijd geen stichting. 'Je moet je afvragen hoe dat kan met zo'n huis, met zo'n collectie en met iemand van het gewicht van Dumas', vraagt François Chaussende zich retorisch af. Hij is de echtgenoot van Mary Lisa Palmer, tevens het tweede en laatste personeelslid van de Association. Palmer heeft de luiken opengedaan. Het huis galmt nog steeds leeg. Wel mogen we inmiddels van een schandaal spreken - in zoverre is er dus vooruitgang.

Waarom het allemaal zo lang moet duren? Ze lachen ironisch. En vertellen hoe ze na een eerste aanvraag bij het ministerie van Cultuur om een stichting-Giacometti op te mogen richten, eerst jarenlang niets hoorden.

Palmer: 'Tien jaar geleden heeft Annette al een voorstel voor een budget ingediend. Pas vorig jaar kwam ons ter ore dat Jack Lang, toen minister van Cultuur, in 1991 een ''zeer positief'' advies had gegeven.' Cultuurpaus Lang maakte deel uit van het kabinet van president Mitterrand waarin Roland Dumas minister van Buitenlandse Zaken was. Dumas was toen al lang en breed bestuurslid van de Association Giacometti. Spin in het Giacometti-web dus. 'Waarom Roland Dumas tot vorig jaar niets gezegd heeft over het positieve advies van Jack Lang? Ga dat maar aan Dumas vragen.'

De volgende etappe gaat naar het Palais Royal. De Seine over, onder het Louvre door naar het paleis waar eertijds de rode kardinaal Richelieu de scepter zwaaide en later Desmoulins de revolutie preekte. Nu ga je er aan de Rue Montpensier de kantoren van de Constitutionele Raad binnen, de instelling die over het naleven van de Franse grondwet waakt. De 75-jarige Dumas is er voorzitter, en daarmee de vijfde belangrijkste persoon in het protocol van de Republiek.

De naam Dumas ligt dezer dagen op ieders lip, maar niet vanwege Giacometti. Hij wordt verdacht van knoeierijen ten tijde van z'n ministerschap onder president Mitterrand. Dumas zou zijn bezweken voor smeergeld en de charmes van een dame die uitsluitend was ingehuurd om de ministeriële handtekening te krijgen onder de verkoop van zes Franse fregatten aan Taiwan. Ze schreef er onlangs een ophefmakend boek over, La putain de la République - de hoer van de Republiek.

Dumas, nog altijd zwierige haardos, brede bontkraag boven z'n winterjas, dure schoenen, is de handige jongen van eenvoudige komaf die het gemaakt heeft. 'Hij houdt van reizen, opera, schilderkunst, zakendoen, geld, luxe, vrouwen, macht', schrijft Monde-journalist Hervé Gattegno in zijn zopas verschenen boek L'Affaire Dumas. Dumas was bevriend met Picasso, tevens diens raadsman, en hield daaraan een mooie Picasso-collectie over. Ook als raadsman van de weduwe Giacometti liet Dumas zich betalen in kunstwerken.

Dumas heeft andere zaken aan zijn hoofd en z'n secretaresse verwijst naar de andere vleugel van het Palais Royal, naar het kabinet van de minister van Cultuur. Daar houden ze zich met het dossier-Giacometti bezig. Het ministerie ga je aan de Rue de Valois binnen. Aan de buitenkant toont het paleis afgebladderd, maar binnen is met de dikke felblauwe tapijten de geest van Jack Lang nog altijd vaardig. De betrokken raadsman van de huidige minister, mevrouw Trautmann, heet David Cameo. Hij zegt met een stelligheid die geen tegenspraak duldt dat deze geschiedenis voor de buitenlandse pers niet interessant is.

Interessant is dat mevrouw Trautmann op haar beurt onlangs een zeer positief advies heeft gegeven voor de oprichting van een stichting-Giacometti. Wat niet wil zeggen dat het museum er morgen is. 'U moet weten, het is hier geen Nederland', zegt Cameo. 'Na het advies van het ministerie van Cultuur gaat de zaak naar het departement van Binnenlandse Zaken. En uiteindelijk moet de Raad van State beslissen of een dergelijke stichting in het openbaar belang is, ja of nee.'

Het oprichten van een culturele stichting is in Frankrijk geen kattenpis. 'Dat komt' zegt Mary Lisa Palmer, zelf Amerikaanse van origine, 'omdat Fransen in wezen niet van particulier initiatief houden'. Desondanks was er een ronde eerder óók een positief advies, waarna de zaak strandde.

Roland Dumas daarover in een eerder interview met Le Monde: 'Het mag raar klinken, maar de zaak bleef liggen bij Binnenlandse Zaken, waar ik niets te vertellen had.' Wat er toen gebeurde is onduidelijk. Vast staat dat de erfenis een ingewikkeld juridisch kluwen opleverde, waarin de tegenstrijdige belangen zich opstapelden.

Mary Lisa Palmers 'morele erfenis' werd bestreden door twee broers van Annette Giacometti, die in Zwitserland wonen en de nalatenschap opeisen. Annette Giacometti had zelf Roland Dumas tot universeel erfgenaam aangewezen, in afwachting van de oprichting van de stichting. Er werd dus driftig geprocedeerd, wat uiteraard weinig bevorderlijk was voor een snelle opening van een Giacometti-museum.

Palmer: 'Voor mij is het heel eenvoudig. Wie heeft er belang bij de oprichting van een stichting? Mijn enige doel is: de naleving van het testament van Annette Giacometti. Maar wij stonden tegenover een blok, verder heeft niemand daar belang bij.' Dumas ook niet, impliceert ze, want hij is universeel erfgenaam. 'En hij heeft gezegd dat hij zijn bezigheden niet voor niets doet.'

In 1994 besloot Dumas een deel van de collectie te verkopen. Veertien sculpturen en vier schilderijen werden van de hand gedaan. Een particuliere verzamelaar in Londen kwam zo in het bezit van het beeld Nu d'après nature (Annette) uit 1954. De Association protesteerde krachtig. Mary Lisa Palmer: 'Dumas zei tegen me dat er zo'n zes miljoen gulden nodig was om de kosten te bestrijden. Twee miljoen voor inventarisatiekosten, vier miljoen notariskosten. Ik was niet per se tegen de verkoop, maar wel tegen het wegdoen van unica. En schilderijen zijn per definitie unica. Uiteindelijk heeft Dumas zich niks van me aangetrokken, en werd er voor ruim dertien miljoen gulden verkocht. Waarom zoveel?'

DE verhoudingen tussen Dumas en de Association waren toen al zo verslechterd dat er nauwelijks contact meer bestond. Uiteindelijk kwam er in 1997 een negatief advies van Philippe Douste-Blazy, destijds minister van Cultuur. Het voorgestelde budget zou niet deugen, er was geen heldere doelstelling, en de voorgeschreven lijst van onvervreemdbare werken ontbrak.

Er was inmiddels óók een negatief advies binnengekomen van Mme Cachin, 'de machtigste vrouw van Frankrijk'. Cachin is directrice van alle Franse staatsmusea. Palmer: 'Zij wilde liever dat de erfenis gewoon afgewikkeld zou worden. Op zo'n nalatenschap wordt 50 tot 60 procent belasting geheven die in natura betaald wordt: in de vorm van kunstwerken die dan mooi naar het Louvre kunnen.

'De staat wil gewoon zelf alles hebben', mokt Mary Lisa Palmer over het gedrag van mevrouw Cachin. 'Maar zeg nou zelf, zie je liever een apart Giacometti-museum of een collectie die verloren gaat in het geweld van het Louvre? Bij het museum Beaubourg hebben ze trouwens al een flinke verzameling Giacometti's, maar die staan meestentijds in de kelder. Wat heb je daar nou aan?'

Mary Lisa Palmer verzet zich met hand en tand tegen zo'n oplossing. 'Ik wil maar één ding, en dat is de laatste wil van Annette Giacometti uitvoeren en de werken laten zien.'

Een van de redenen voor het negatieve advies van minister Douste-Blazy was dat er geen lijst was van unica die beslist niet verkocht zouden mogen worden. Palmer: 'Wij wilden die lijst opstellen, maar daarvoor hebben we de foto's nodig die bij de inventaris van de collectie horen. Het veilinghuis dat de inventaris heeft gemaakt, weigert ons de foto's ter beschikking te stellen zodat wij niet in staat zijn de lijst op te stellen.' De directeur van het betrokken veilinghuis, maître Tajan, noemt zichzelf de grootste veilingmeester van Frankrijk. Hij is een goede vriend van Dumas.

Intussen is het januari 1998 geworden en zijn de bordjes verhangen. De rechters-commissarissen bellen aan bij het huis van Roland Dumas op het île Saint Louis, het eiland in de Seine achter de Notre Dame. Zijn vriendin Christine Deviers-Joncour zit dan al een paar maanden vast om een bekentenis uit haar te wringen. Dumas moet zich verantwoorden over de tonnen baar geld die begin jaren negentig naar zijn Parijse bankfiliaal 420 van de bank Crédit Lyonnais werden gebracht, om op z'n rekening te worden gestort.

Hij verdedigt zijn opmerkelijke voorkeur voor cashgeld met z'n 'boerenmentaliteit'. Zo zegt Dumas het in het boek van Gattegno. Ook als advocaat liet hij zich altijd in baar geld uitbetalen. En hij heeft in die tijd ook wel eens een Giacometti uit zijn eigen verzameling verkocht, voor ongeveer anderhalf miljoen gulden. Vandaar de aanzienlijke bedragen die binnenkwamen.

De corruptiezaak is nog niet afgewikkeld. Zeker is dat voor Dumas, laatste prins uit het huis van de souverein Mitterrand, een stevige tegenwind is opgestoken. Frankrijk heeft weer een socialistische regering, maar de oude getrouwen van Mitterrand zijn uit de gratie.

'Ik weet dat alles van de politiek afhangt', zegt Mary Lisa Palmer. 'De politieke wil om het museum tot stand te brengen is er nu. Er komt een dezer dagen een 'zeer positief' advies van minister Trautmann van Cultuur. 'Een gebouw voor het museum hebben we nog niet. Daarover gaan we binnenkort praten. En ik zag gisteren directrice Cachin van de staatsmusea op een receptie. Ik mag wel zeggen dat ze buitengewoon koeltjes keek.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden