Een lach en een traan

Nederlanders zijn gelukkig met hun leven, hun vrienden, hun buurt. Maar ze ergeren zich aan de samenleving en vooral aan de politiek....

Dat er veel over jongens wordt geklaagd, vooral over Marokkaanse, is genoegzaam bekend. Maar wie ook heel erg zijn: hoger opgeleide autochtonen, in de volksmond ook wel ‘kakkers’ genoemd. Kakkers nemen het de leraar kwalijk dat hun kind niet naar het gymnasium kan. In het ziekenhuis willen ze alleen met de arts praten, niet met de verpleegkundige.

Deze klacht werd veelvuldig geuit in focusgroepen die het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) organiseerde met werknemers in het publieke domein, zoals leraren, verpleegkundigen, politiemensen en winkelpersoneel. Ze spraken over een onderwerp dat als grootste probleem van de Nederlandse samenleving wordt beschouwd: abominabele omgangsvormen.

Het humeur van Nederland wordt nauwgezet bijgehouden, door twee instanties nog wel. Het SCP heeft het Continu Onderzoek Burgerperspectieven (waarvan onlangs de laatste editie werd gepresenteerd), het onderzoekbureau Motivaction maakt voor NCRV’s Netwerk het Stand.tv onderzoek. Uit beide onderzoeken rijst een vergelijkbaar beeld. De Nederlanders is goed gehumeurd over zijn persoonlijk leven, zuinig en zorgelijk over de samenleving en negatief over de politiek. Volgens het SCP zit het chagrijn vooral bij de lager opgeleiden, die aanzienlijk minder vertrouwen hebben in de samenleving en de politiek.

Assertief
Bij Motivaction wordt het gat tussen het privéleven en de maatschappij overigens kleiner, zegt onderzoeker Martijn Lampert. De tevredenheid met de samenleving is sinds 2005 gestegen, terwijl de tevredenheid over het privéleven daalde. ‘De zorgen komen dichterbij, mede door de economische crisis’, zegt Lampert.

Wie op internet rondstruint, krijgt soms de indruk dat Nederland bestaat uit verbeten cultuurpessimisten die geloven dat ook driedubbele moordenaars er met een taakstraf vanaf komen. Uit het SCP-onderzoek blijkt dat nogal mee te vallen. Ongeveer 80 procent van de Nederlanders geeft de samenleving een voldoende. Toch is 60 procent van mening dat het de verkeerde kant opgaat, vooral op het gebied van normen en waarden. Nederlanders maken zich de meeste zorgen over omgangsvormen, gevolgd door een falende politiek, criminaliteit en integratie. ‘Mensen omschrijven de tijdgeest als egocentrisch, agressief en gejaagd’, zegt Lampert. ‘Ze ergeren zich vooral aan onbeschoft gedrag in het publieke domein: op straat, in het verkeer, in het openbaar vervoer.’

In de jaren zestig werd de basis gelegd voor een mondige en assertieve levensstijl. Zelfexpressie werd belangrijker dan zelfbeheersing. De keerzijde van die ontwikkeling is nu de grootste ergernis. Toch zit er een merkwaardig kantje aan. Als iedereen zich ergert, wie misdraagt zich dan? Natuurlijk is er altijd een klein groepje aso’s dat een veel grotere groep brave burgers het bloed onder de nagels vandaan treitert. Maar de kwestie ligt ingewikkelder, blijkt ook uit onderzoek naar politieke onvrede. Voor Netwerk bekeek Motivaction de achterban van de PVV. Nog meer dan andere burgers vinden PVV-kiezers dat Nederland te tolerant is. Niettemin staan zijn zij zelf minder afwijzend tegenover gebruik van geweld of het overtreden van regels. Kortom, veel mensen ergeren zich aan de assertiviteit van anderen, maar vinden dat zij zelf volkomen terecht van leer trekken om hun doel te bereiken.

De ergernis is ongelijk verdeeld, stelt het SCP. Hoger opgeleiden hebben meer vertrouwen in de medemens, ook als hij politicus is. Sinds de jaren zestig is de band tussen hoger- en lager-opgeleiden doorbroken, schrijft SCP-directeur Paul Schnabel in het COB-onderzoek. Voorheen waren lager opgeleiden volgzamer. Doorgaans behoorden ze tot een zuil die een verbinding vormde tussen arbeiders en doctorandussen. De elite van de zuil trad op als zaakwaarnemer voor de lagere echelons, die vertrouwen hadden in hun ‘eigen’ vertegenwoordigers.

Van deze paternalistische, hiërarchische wereld werd opgelucht afscheid genomen. Maar ook hier zijn de keerzijden van de bevrijding zichtbaar. Hoger- en lager-opgeleiden leven tegenwoordig in verschillende werelden. Lager opgeleiden leven steeds meer in een eigen cultuur, sinds de introductie van commerciële televisie en later internet. Dat is een vorm van emancipatie, stelt Schnabel, maar niet op de bevoogdende manier die traditioneel voor wenselijk werd gehouden. Het volk wil zich niet langer laten verheffen tot een niveau dat door de elite wordt gedefinieerd. Het heeft genoeg aan zijn eigen media, zijn eigen (politieke) stijl. Van de weeromstuit gaf de elite haar pogingen tot volksverheffing op. Zij werd subcultuur in plaats van rolmodel, aldus Schnabel.

Machteloos
Lager opgeleiden voelen zich vaker machteloos, blijkt uit het SCP-onderzoek. Zij zijn kwetsbaarder en hebben meer last van allerlei sociale problemen, bijvoorbeeld op het gebied van globalisering en immigratie, maar voelen zich niet vertegenwoordigd in de politiek.

De afstand tussen hoog en laag werd groter, zegt Martijn Lampert van Motivaction, en daarmee ook het wantrouwen. Maar hoe moet die ‘vicieuze cirkel van afstand en wantrouwen’ worden doorbroken? Lampert gelooft dat politici een voorbeeld kunnen nemen aan artsen, leraren en professionals in de geestelijke gezondheidszorg. Zij staan dichter bij de burgers dan politici en durven toch grenzen te stellen.

Onderzoeker Paul Dekker van het SCP vindt dat hoger- en lager-opgeleiden elkaar meer moeten treffen in schoolbesturen, bewonersraden en andere organen. ‘Daardoor zou ook het begrip voor de politiek toenemen. Mensen zien hoe moeilijk het is om te besturen. Je moet afwegingen maken en kunt niet iedereen te vriend houden. Dan zien ze dat het geen zin heeft om alleen maar te klagen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden