RECONSTRUCTIE

Een labyrinth, een tunnel en heel veel geduld

De ontsnapping via een tunnel van David Sweat en de later gedode Richard Matt uit een gevangenis in de staat New York baarde opzien. Tegen justitie heeft Sweat zijn uitbraak in detail beschreven.

Bewaarders staan voor de met 9 meter hoge muren omheinde Clintongevangenis in Dannemore. Twee van de wachttorens waren onbewaakt tijdens de ontsnapping. Beeld AP

Maandenlang glipte David Sweat elke nacht door een gat dat hij achter in zijn cel had gezaagd, in de penitentiaire inrichting Clinton in het noorden van de staat New York. Dan verkende hij de catacombe-achtige tunnels onder de gevangenis waar hij een levenslange straf wegens moord uitzat, op zoek naar een vluchtweg. De bewaarders hadden niet door dat hij weg was, want die lagen te slapen. 's Ochtends keerde hij terug naar zijn lege bed.

Zijn verkenningstochten begonnen afgelopen winter en gingen de hele lente door. Elke nacht bracht hij uren onder de grond door tot hij eindelijk, met veel vallen en opstaan en na heel hard zwoegen, een ondergrondse weg naar buiten had gevonden.

In die nachtelijke uren in het doolhof voelde Sweat zich vrij, alsof hij al aan het nare dagelijkse leven in de gevangenis was ontsnapt.

Deze details vertelde Sweat, 35 jaar, aan de onderzoekers van justitie. Hij vertelde nog veel meer over zijn opzienbarende ontsnapping op 6 juni dit jaar, samen met een andere gedetineerde, uit de extra beveiligde gevangenis in Dannemora. In buitengewoon specifieke bewoordingen heeft hij de planning en uitvoering van zijn gooi naar de vrijheid uit de doeken gedaan, waarbij hij zichzelf afschilderde als de drijvende kracht achter het plan. Hij heeft op zakelijke toon bijna smakelijk verteld over zijn prestatie.

Het gat in de cel dat David Sweat. Beeld AFP

Stoomleidingen

Het is een verhaal van geduld, timing, vastberadenheid en lichamelijke inspanning - wellicht allemaal voortgekomen uit een leven van gevangenschap - in combinatie met mazzel en een MacGyver-achtige vindingrijkheid. Toen Sweat bijvoorbeeld door een betonnen muur probeerde te breken en de hitte van de stoomleidingen in de ondergrondse passage ondraaglijk werd, gebruikte hij een ventilator uit zijn cel en tapte stroom af van een lamp in de tunnel.

Het is ook een verhaal van onachtzaamheid van degenen die Sweat achter de tralies hadden moeten houden; een verhaal van regels en procedures die niet werden nageleefd; en van een cultuur van zelfgenoegzaamheid onder sommige gevangenbewaarders, werknemers en hun meerderen, die met hun luiheid en klaarblijkelijke laksheid - en in minstens één geval medeplichtigheid - de ontsnapping mogelijk hebben gemaakt.

Zo vertelde hij dat hij het plan lang had voorbereid maar pas echt was begonnen nadat hij eind januari was overgeplaatst naar een cel naast Richard Matt. Hij begon meteen met een blad van een ijzerzaag een gat te maken achter in zijn cel en vervolgens in de achterkant van de cel van Matt.

Het buizenstelsel waarlangs Sweat en Matt konden afdalen. Beeld AFP

Rioolbuis

Een andere gedetineerde stelde Matt vragen over het lawaai, dat volgens hem als zagen klonk. Matt, een kunstschilder die aan minstens één bewaarder werken had gegeven in ruil voor gunsten, zei dat hij dan een doek opspande of aan een lijst werkte.

In februari had Sweat de ingebouwde loopbruggen achter de cellen bereikt.

Elke avond wachtte hij tot na het appèl van half twaalf en kroop dan door het gat, liet zich langs een aantal buizen enkele etages naar beneden glijden en begon de tunnels te doorzoeken. Elke morgen keerde hij vóór het appèl van half zes terug naar zijn cel, camoufleerde het gat weer en begon aan de dagelijkse routine.

Op een gegeven moment dacht hij de uitweg te hebben gevonden: een rioolbuis, net als in de film The Shawshank Redemption uit 1994. De buis liep dood.

De tunnel die naar buiten de gevangenis leidde. Beeld AFP

Gejat gereedschap

Hij gaf niet op. Later vond Sweat in een tunnel die onder de buitenmuren van de gevangenis liep een plek waar verschillende buizen door de wand van de tunnel staken. Langs die buizen kijkend kon hij zien dat ze aan de andere kant, zo'n 6 meter verderop, in een andere tunnel uitkwamen die buiten de muren liep.

Met een sloophamer en nog wat gejat gereedschap begon hij het beton van de tunnelwand weg te hakken. Vanwege het stof en het vuil had hij extra werkkleding bij zich.

De muur bleek keihard en het werk vorderde volgens hem zo traag dat hij er bijna gek van werd. Hij had geluk. Rond 4 mei, toen de gevangenis de verwarming uitdeed, begon een van de buizen die door de muur liep, een gloeiend hete hoofdstoomleiding met een doorsnee van 61 centimeter, af te koelen. Met ijzerzaagbladen en vodden als handvat ging hij vier weken lang de buis methodisch te lijf om er gaten in te maken die groot genoeg waren om doorheen te kruipen.

Een paar dagen daarna, na eerst geoefend te hebben op de juiste route, verlieten Sweat en Matt de Clintongevangenis voor de, naar zij hoopten, laatste keer en kwamen ze in de zomernacht weer bovengronds via een putdeksel buiten de gevangenismuren.

Het briefje dat Sweat en Matt achterlieten. Beeld AFP

Eenmaal buiten

Blijkbaar hadden ze minder goed nagedacht over wat ze zouden doen als ze eenmaal buiten waren. De vrouw die ze zou ophalen met een auto, de in de gevangenis werkzame Joyce E. Mitchell, kwam niet opdagen. Een plan B was er niet, dus vluchtten Sweat en Matt de bossen in.

Honderden mensen van de staatspolitie, bewaarders, FBI-agenten en plaatselijke politiemensen doorzochten het landelijke gebied rond de gevangenis en trokken tips na die zelfs helemaal uit de zuidwesthoek van de staat kwamen. De mannen waren zelfs in Philadelphia gesignaleerd.

Uiteindelijk ging het stel uit elkaar. Matt werd op 26 juni door een FBI-agent doodgeschoten toen hij weigerde zijn jachtgeweer neer te leggen.

De put waaruit Sweat en Matt naar boven kwamen. Beeld Getty Images

In verlegenheid gebracht

Twee dagen later zag een brigadier van de staatspolitie Sweat toevallig lopen op een landweggetje op een paar kilometer van de grens met Canada. Hij achtervolgde hem door het open weiland. Toen Sweat geen gehoor gaf aan zijn bevel om stil te blijven staan, ging de brigadier - die tevens wapeninstructeur was -op één knie zitten en schoot. Op een afstand van ruim 45 meter raakte hij Sweat twee keer met zijn .45-dienstwapen.

De ontsnapping en de daaropvolgende klopjacht en ophef hebben de Dienst Gevangeniswezen en gouverneur Andrew Cuomo ernstig in verlegenheid gebracht.

Het onderzoek naar wat er mis is gegaan in de gevangenis en wat er schort aan de cultuur binnen het gevangeniswezen, is nog gaande. De verklaring van Sweat zal daarin ongetwijfeld een belangrijke rol spelen.

Gepakt: Sweat is neergeschoten en wordt aangehouden. Beeld AP

Eenzame opsluiting

Een eerste onderzoek heeft al geleid tot de arrestatie van Joyce Mitchell, die ervan wordt beschuldigd dat ze de zaagbladen, beitels en ander gereedschap de gevangenis in heeft gesmokkeld. De directeur van de gevangenis, twee hogere stafleden en negen bewaarders zijn op non-actief gesteld. De directeur gaat waarschijnlijk eind juli met pensioen.

Sweat zit nu in eenzame opsluiting in de extra beveiligde penitentiaire inrichting Five Points in Romulus in de staat New York. Vanwege de ontsnapping zijn er disciplinaire strafmaatregelen tegen hem geëist.

The Shawshank Redemption

Zoals velen die de uitbraak hebben gevolgd, hebben ook Sweat en Matt hun poging vergeleken met de ontsnapping in The Shawshank Redemption. Sweat vertelde dat hij en Matt er grapjes over maakten dat Andy Dufresne, het personage dat in de film wordt gespeeld door Tim Robbins, er twintig jaar over had gedaan om te ontsnappen en dat zij er maar tien jaar over zouden doen.

Deze weergave van de verklaring van Sweat is gebaseerd op bronnen die ervan op de hoogte zijn, maar anoniem willen blijven omdat ze niet bevoegd zijn om over het onderzoek te praten. Sweats verklaringen blijken te kloppen en hebben de autoriteiten veel informatie opgeleverd.

Vertaling Leo Reijnen
© The New York Times

Klopjacht eindigde na 23 dagen

Richard W. Matt, 49, en David Sweat, 35, bleken op 6 juni te zijn verdwenen uit de penitentiaire inrichting Clinton in Dannemora in de staat New York.

De klopjacht op de twee ontsnapte moordenaars eindigde na 23 dagen met het neerschieten en de gevangenneming van de tweede voortvluchtige, twee dagen nadat de eerste was doodgeschoten.

Matt werd op vrijdag 26 juni gedood. De zondag daarop waren 1.300 beambten op zoek naar Sweat. Die werd neergeschoten door een brigadier van de staatspolitie die hem aanhield op een weggetje bij Constable, N.Y., op enkele kilometers van de grens met Canada.

Beide moordenaars werkten in de kleermakerij van de gevangenis. De gevangenis, de grootste in de staat, heeft muren van ruim 9 meter hoog, die uittorenen boven Cook Street, de hoofdstraat van het stadje Dannemora.

Twee van de wachttorens, torens 1 en 2, langs diezelfde Cook Street, waren onbemand tussen 11 uur 's avonds en 7 uur 's ochtends, de nachtelijke uren waarin de ontsnapping plaatsvond.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden