Een kwestie van geluk

Ruut Veenhoven is door het Humanistisch Verbond benoemd tot bijzonder hoogleraar welzijn aan de Universiteit van Utrecht. Al 25 jaar doet hij onderzoek naar geluk....

Menige Nederlander droomt ervan: verhuizen naar een warm land als Italië of Griekenland. Het verlangen naar het zuiden omvat meer dan het spreekwoordelijke huisje aan zee. Het mediterrane levensgevoel, ontspannen, warmbloedig en meer op de gemeenschap gericht, kan soms zo veel aantrekkelijker lijken dan de kille, individualistische, haastige leven in het noorden.

Toch zijn Nederlanders of Zweden gemiddeld veel gelukkiger dan Spanjaarden of Grieken, zegt de Rotterdamse socioloog Ruut Veenhoven. Waar Noordeuropeanen hun leven gemiddeld bijna een acht geven, heeft een Italiaan er maar een zesenhalf voor over. Grieken zijn nog minder gelukkig: zij waarderen hun bestaan gemiddeld met een vijfenhalf.

'Als wij in het zuiden komen, zien wij alleen het mooie uitzicht', zegt Veenhoven. 'Maar de Italianen en Grieken zelf hebben te maken met knellende familiebanden die hun ontplooiing in de weg staan.' Ook politieke willekeur kan het humeur verpesten. Corruptie en vriendjespolitiek geven Zuideuropeaanse burgers een gevoel van onmacht over hun eigen leven.

Ruut Veenhoven doet al 25 jaar onderzoek naar geluk. Hij is de beheerder van de 'World Database of Happiness' aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam. In deze databank verzamelt hij vrijwel alle onderzoek op dit gebied. Uit deze gegevens worden, met behulp van statistische technieken, conclusies getrokken. In welke landen zijn de mensen het meest gelukkig? Zijn rijke mensen gelukkiger dan arme? Gehuwden gelukkiger dan alleenstaanden? Heeft geluk te maken met iemands omstandigheden of kan de mensheid simpelweg worden opgedeeld in levensgenieters en kniesoren? De mate van geluk wordt gemeten door mensen te vragen of zij gelukkig zijn. Deze methode mag eenvoudig lijken, maar is toch betrouwbaar, zegt Veenhoven. Geluk is immers per definitie een subjectief gevoel.

Onlangs werd Veenhoven vanwege het Humanistisch Verbond benoemd tot bijzonder hoogleraar welzijn aan de Universiteit Utrecht. In het humanisme is geluk altijd een centrale waarde geweest. Waar christelijke theologen meenden dat de mens op aarde was om te louteren en God te dienen, vonden humanistische denkers dat de mens zo gelukkig mogelijk moest zijn. Tijdens de Verlichting, rond de achttiende eeuw, was deze roep om geluk een uiting van protest. De humanisten hebben het pleit gewonnen. Het streven naar welzijn domineert tegenwoordig zowel het persoonlijke als het politieke leven.

Toch zijn veel sociologen en filosofen sceptisch over die zoektocht. Mensen vergelijken zichzelf met hun omgeving en stellen zo vast hoe gelukkig zij zijn. Wie de beste baan, het mooiste huis, de aantrekkelijkste partner of de leukste vrienden heeft, zou zich het meest gelukkig voelen. Als geluk relatief is, bestaat er ook geen groot verschil tussen de verschillende delen van de wereld, extreme omstandigheden als oorlog en hongersnood daargelaten. De gemiddelde Masai-herder uit Kenya zou even gelukkig zijn als de gemiddelde computer-programmeur uit Zutphen. De toename van de welvaart in de westerse wereld heeft daarom niet geleid tot groter geluk, aldus deze sceptici.

Deze opvatting klopt gewoon niet, zegt Veenhoven. Uit de gegevens van zijn World Database of Happiness dringt één conclusie zich ondubbelzinnig op. Hoe moderner en vrijer een samenleving, hoe groter het gemiddelde geluk. Landen als Nederland, Canada, Australië en Scandinavië vormen de kopgroep. Daarna volgen landen als Frankrijk, Duitsland en Japan, waar de burgers even rijk zijn, maar de maatschappij meer autoritair is ingericht. In de westerse wereld zijn de mediterrane gebieden met hun betrekkelijk traditionele samenleving het minst gelukkig.

Een opvallende uitzondering is het katholieke Ierland, waar echtscheiding tot voor kort verboden was, maar de mensen tot de gelukkigsten van Europa horen. De geluksscores van de niet-westerse wereld zijn nog veel lager. In deze soms zo geromantiseerde landen geven de mensen hun leven gemiddeld een onvoldoende.

Intussen wentelen de gelukkigste landen zich in cultuurpessimisme. Vrijwel dagelijks beklagen sociologen de kille en gewelddadige westerse samenleving. De banden van familie, dorp en parochie zijn doorgesneden en de mens is eenzaam achtergebleven, al dan niet in gezelschap van zijn therapeut. Al jarenlang stijgt het misbruik van alcohol en drugs, alsmede het aantal zelfmoorden.

Veenhoven: 'De nadelen van modernisering zijn door sociologen scherp in kaart gebracht. Maar waarom komen er dan zo veel mensen op een moderne samenleving af? In arme landen zie je een trek van het platteland naar de stad, in rijke landen een grote instroom van mensen uit arme landen. Dat komt doordat de voordelen van modernisering de nadelen overtreffen. Per saldo zijn de mensen gelukkiger.'

Dat is niet alleen een kwestie van welvaart. De warme, traditionele maatschappij waar vaak zo'n heimwee naar bestaat, is een confectiemaatschappij, zegt Veenhoven. 'Je komt in een bepaald beroep terecht, vaak het beroep van je vader. Veel is voorbestemd. Je trouwt, waarbij je familie een grote invloed heeft, je krijgt kinderen, je verzorgt je ouders als ze oud zijn. Wie daarvan af wil wijken, heeft pech gehad. Daar is geen ruimte voor.'

Een land als Nederland biedt daarentegen een 'meerkeuze-maatschappij'. 'Je kunt kiezen wat voor werk je wilt gaan doen, en zit daar niet eens je hele leven aan vast. Je kunt zelf je partner uitkiezen, je seksuele voorkeur kenbaar maken, besluiten of je wel of geen kinderen wilt.'

De meerkeuzemaatschappij bevordert het menselijk geluk, aldus Veenhoven, ook al zijn de keuzen niet altijd eenvoudig. 'Er wordt heel wat afgetobd over de juiste keuze. Dat is ook een van de redenen waarom de jeugdperiode zo verlengd is. Vaak wordt gedacht dat mensen langer onderwijs volgen, omdat een technologische maatschappij een hoog niveau vraagt. Maar mensen studeren langer, omdat ze keuzen willen uitstellen. Tot een jaar of 25 kun je experimenteren en uitgebreid aftasten wat je eigenlijk wilt.'

De gemoderniseerde maatschappij kent ook haar verliezers. Paradoxaal genoeg is juist de alleenstaande slechter af in een individualistische samenleving. Sociologen als Iteke Weeda hebben voorspeld dat zelfstandige singles het gezin zouden ontvluchten door eigen 'knuffelnetwerken' op te zetten. Maar in een moderne samenleving blijken alleenstaanden ongelukkiger dan in een traditionele maatschappij.

'Alleenstaanden lijden in landen als Nederland aan een gebrek aan contacten. In een traditionele samenleving leven mensen in grotere verbanden. Men trekt zich ook minder terug in het huwelijk. Mannen gaan veel met mannen om, vrouwen met vrouwen. Voor een alleenstaande is de kans op vereenzaming veel kleiner.'

Een netwerk van vrienden kan een partner niet vervangen, aldus Veenhoven. 'Niet alleen omdat vrienden minder beschikbaar zijn. Partners brengen orde in elkaars leven. Ze zorgen ervoor dat ze niet te veel drinken, regelmatig eten en al dat soort dingen. In feite is er tussen hen een permanente educatie aan de gang. Als iemand steeds loopt te raaskallen, of hij gedraagt zich vreemd, wordt hij door zijn partner tot de orde geroepen. Op die manier wordt hij geestelijk in de rails gehouden, zodat hij maatschappelijk beter kan functioneren.'

Uiteraard doen talloze mensen het prima in hun eentje, zegt Veenhoven, maar het is moeilijker om op eigen kracht aan de hoge eisen van een moderne samenleving te voldoen.

Door het wegvallen van tradities kunnen mensen tot op grote hoogte hun eigen leven inrichten. Maar dat vereist wel assertiviteit, zelfvertrouwen en het vermogen om te kiezen. De ongelukkige van nu is dan ook niet de arbeider, de kansarme allochtoon of de 'nieuwe arme', maar de twijfelaar. In de westerse wereld heeft het ongeluk eerder een psychologisch dan een sociaal gezicht. In een traditionele samenleving is er voor bijna iedereen een plekje ingeruimd, bijvoorbeeld in het familiebedrijf. Maar in een moderne samenleving dreigen mensen met weinig discipline en daadkracht tussen wal en schip te vallen, of zij nu student zijn of ongeschoolde werkloze.

Veenhoven: 'We zitten nog met oude beelden in ons hoofd. Aan het begin van deze eeuw was het vast geen pretje om arbeider te zijn. Nu nog zie je in arme landen dat de rijken beduidend gelukkiger zijn. Maar in rijke landen maakt het nauwelijks iets uit. Dat geldt zelfs voor bijstandsmoeders, die als exponent van de nieuwe armoede beschouwd worden. Als je dat probeert te ontrafelen, voelen ze zich vooral ongelukkig omdat ze alleenstaande moeder zijn.'

Ook allochtone jongeren met weinig rooskleurige vooruitzichten blijken zich niet bijster ongelukkig te voelen. 'Ze zijn gemiddeld iets minder tevreden dan Nederlandse jongeren, maar uit onderzoek in Duitsland blijkt dat nieuwe generaties die achterstand snel inlopen. Bovendien zijn ze aanzienlijk gelukkiger dan de mensen in hun land van herkomst. Turkse jongeren zijn het minst tevreden, wellicht omdat ze sterk onder controle van ouderen staan. In de Marokkaanse gemeenschap is die controle weinig effectief. Dat wordt als een maatschappelijk probleem gezien, maar de jongeren zelf voelen zich er best bij. Gelukkige mensen hoeven natuurlijk niet per se keurige burgers te zijn.'

Het politieke project om mensen zo gelukkig mogelijk te maken is geslaagd, zo kan uit het geluksonderzoek geconcludeerd worden. Ondanks alle nadelen zijn Nederlanders niet alleen gelukkiger dan Grieken of Afrikanen, maar ook dan hun ouders en voorouders.

Wel heeft de moderne samenleving minder troost te bieden. In een traditionele maatschappij geeft vooral de religie zin aan het lijden. Mensen lijden doordat zij buiten hun schuld getroffen zijn door een ondoorgrondelijk goddelijk ingrijpen. In de westerse wereld beschouwen mensen hun lijden als stom toeval, omdat hun partner onder de tram is gekomen, of als eigen schuld, omdat zij niets van hun leven weten te maken. De gelukkigste landen hebben het hoogste aantal zelfmoorden, ook al omdat de sociale controle er veel minder is. Veenhoven: 'In een traditionele samenleving leren mensen met leed om te gaan. Er is veel troost. Maar troost is nog geen geluk.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden